Sutra 43
Devanagari script
पत्त्यश्वरथद्विपानां सारत्रिभागमुरस्यं स्थापयेत्द्वौ त्रिभागौ कक्षं पक्षं चोभयतः अनुलोममनुसारम् प्रतिलोमं तृतीयसारम् फल्गु प्रतिलोमम् ॥ कZ_१०.५.४३ ॥
Transliteration
pattyaśvarathadvipānāṃ sāratribhāgam urasyaṃ sthāpayet dvau tribhāgau kakṣaṃ pakṣaṃ ca ubhayataḥ anulomam anusāram pratilomam tṛtīyasāram phalgu pratilomam
Translation
歩兵・騎兵・戦車・戦象については、最良の三分の一（sāra）を前面に置き、残る三分の二を左右に配して側面と翼とする。追随部隊（anusāra）は順序どおりに配置し、第三等級の中核は後方／逆順に置き、軽装部隊（phalgu）も逆順に配置する。
Word by Word
पत्त्यof the infantry
पत्त्य:
TypeNoun
Rootपत्ति
Formषष्ठी-बहुवचनम् (पुं.)
अश्वof the cavalry (horses)
अश्व:
TypeNoun
Rootअश्व
Formषष्ठी-बहुवचनम् (पुं.)
रथof the chariots
रथ:
TypeNoun
Rootरथ
Formषष्ठी-बहुवचनम् (पुं.)
द्विपानाम्of the elephants
द्विपानाम्:
TypeNoun
Rootद्विप
Formषष्ठी-बहुवचनम् (पुं.)
सारthe core/central portion
सार:
TypeNoun
Rootसार
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)
त्रि-भागम्as a threefold division / into three parts
त्रि-भागम्:
TypeNoun
Rootभाग
Formद्वितीया-एकवचनम् (पुं./नपुं.); ‘त्रि’ संख्यापूर्वपदम्
उरस्यंin the front (chest-side) position
उरस्यं:
TypeAdjective
Rootउरस्य
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.); विशेषणम् (सारम् इति)
स्थापयेत्should place / should deploy
स्थापयेत्:
TypeVerb
Rootस्था (स्थापयति)
Formविधिलिङ्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; causative (णिच्)
द्वौtwo
द्वौ:
TypeNumeral
Rootद्वि
Formद्वितीया-बहुवचनम् (पुं.); ‘भागौ’ इत्यस्य विशेषणम्
त्रि-भागौtwo (remaining) third-portions
त्रि-भागौ:
TypeNoun
Rootभाग
Formद्वितीया-बहुवचनम् (पुं.); ‘त्रि’ संख्यापूर्वपदम्
कक्षम्the flank/side-guard position
कक्षम्:
TypeNoun
Rootकक्ष
Formद्वितीया-एकवचनम् (पुं.)
पक्षम्the wing (flank)
पक्षम्:
TypeNoun
Rootपक्ष
Formद्वितीया-एकवचनम् (पुं.)
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
उभयतःon both sides
उभयतः:
TypeIndeclinable
Rootउभयतः
Formअव्ययम् (दिशा/पक्ष-द्योतक)
अनुलोमम्in regular/forward order
अनुलोमम्:
TypeAdjective/Adverb
Rootअनुलोम
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.) / क्रियाविशेषणवत् प्रयोगः
अनुसारम्according to (the sequence)
अनुसारम्:
TypeNoun/Adverbial
Rootअनुसार
Formद्वितीया-एकवचनम् (पुं./नपुं.); क्रियाविशेषणवत् (‘अनुसारम्’ = according to)
प्रतिलोमम्in reverse order
प्रतिलोमम्:
TypeAdjective/Adverb
Rootप्रतिलोम
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.) / क्रियाविशेषणवत्
तृतीयthe third
तृतीय:
TypeAdjective
Rootतृतीय
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.) / विशेषणम् (‘सारम्’ इति)
सारम्the core/central portion
सारम्:
TypeNoun
Rootसार
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)
फल्गुweak/light (as a feint or lesser force)
फल्गु:
TypeAdjective
Rootफल्गु
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.) / क्रियाविशेषणवत्; विशेषणम् (प्रतिलोमम् इति)
प्रतिलोमम्in reverse order
प्रतिलोमम्:
TypeAdjective/Adverb
Rootप्रतिलोम
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.) / क्रियाविशेषणवत्
Entities Mentioned
I
infantryC
cavalryC
chariotsE
elephantsS
sāra troopsP
phalgu troopsA
anusāra (support echelon)FAQs
Maximize shock and cohesion at first contact while insulating weaker elements from immediate collapse; keep depth and controlled withdrawal/rotation options.