Adhyaya 372

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे यमनियमा नामैकसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विसप्त्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः आसनप्राणायामप्रत्याहाराः अग्निर् उवाच आसनं कमलाद्युक्तं तद्बद्ध्वा चिन्तयेत्परं शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः

かくして『アグニ・マハープラーナ』において、「ヤマとニヤマ」と名づけられた第371章は終わる。ここに第372章「坐法・調息・制感（アーサナ、プラーナーヤーマ、プラティヤーハーラ）」が始まる。アグニは言った。「蓮華坐などの坐法を取り、それを堅固に定めて（すなわち安定して坐し）、至上者を観想せよ。清浄なる場所において、自らのために不動の坐を設け、（修習を進めよ）。」

Verse 2

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चेलाजिनकुशोत्तरं तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यातचित्तेन्द्रियक्रियः

高すぎず低すぎぬ座に、布・鹿皮・クシャ草を上に敷き、その場で心を一点に集中させ、心と諸感官の働きを制御すべきである。

Verse 3

उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये समकायशीरग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः

正しい座に坐し、自己の浄化のためにヨーガを修し、身・頭・頸を一直線に整えて均等に保ち、動かず堅固に安住せよ。

Verse 4

सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वन्दिशश्चानवलोकयन् पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः

視線を鼻尖に定め、自らの方角へと見回さず、両踵で睾丸を護り、同様に生殖器をも守護せよ。

Verse 5

उरुभ्यामुपरिस्थाप्य वाहू तिर्यक् प्रयत्नतः दक्षिणं करपृष्ठञ्च न्यसेद्धामतलोपरि

両前腕を腿の上に置き、意を用いて腕を横に交差させて保ち、右手の甲を左手の掌の上に据えるべし。

Verse 6

उन्नम्य शनकैर् वक्रं मुखं विष्टभ्य चाग्रतः प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनं

身を徐々にやさしく起こし、口を制御して前方に定める。自らの身に生ずる生命の風たるプラーナを伸ばして抑止し、その調えられた抑止をプラーナーヤーマという。

Verse 7

नासिकापुटमङ्गुल्या पीड्यैव च परेण च आदरं रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः

指で一方の鼻孔を押さえ、他方から息を吐き出して、注意深く風を放つべし。放出であるがゆえに、これをレーチャカ（呼気）と称する。

Verse 8

वाह्येन वायुना देहं दृतिवत् पूरयेद्यथा तथा पुर्णश् च सन्तिष्ठेत् पूरणात् पूरकः स्मृतः

外の息を鞴（ふいご）のごとくもって身を満たすように吸い、満ちきったなら堅く安住すべし。満たすこと（pūraṇa）ゆえ、これをプーラカ（吸気）と呼ぶ。

Verse 9

न भुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्वाहिःस्थितम् सम्पूर्णकुम्भवत्तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः

吐きもせず吸いもせず、息が内にとどまり外へ動かぬとき、満ちた壺のように不動に住す。これこそクンバカ（息の保持）と名づけられる。

Verse 10

कन्यकः सकृदुद्घातः स वै द्वादशमात्रिकः मध्यमश् च द्विरुद्घातश् चतुर्विंशतिमात्रिकः

「カニヤカ」と呼ばれる韻律は、ウドゥガータ（冒頭の上げ）を一度だけもち、十二マートラー（時間単位）から成る。「マディヤマ」はウドゥガータが二重で、二十四マートラーから成る。

Verse 11

उत्तमश् च त्रिरुद्घातः षट्त्रिंशत्तालमात्रिकः स्वेदकम्पाभिधातानाम् जननश्चोत्तमोत्तमः

また「ウッタマ」はウドゥガータ（冒頭の上げ）が三重で、三十六ターラ・マートラーに量られる。これは「スヴェーダ」と「カンパ」と呼ばれる諸種の生成母体であるゆえ、「最上の中の最上」と称される。

Verse 12

अजितान्नारुहेद्भूमिं हिक्काश्वासादयस् तथा जिते प्राणे खल्पदोजविन्मूत्रादि प्रजायते

プラーナ（生命の息）を未だ制していない者は、高所に登ってはならない。さもなくば、しゃっくりや呼吸困難などの苦患が起こる。だがプラーナを征服し（調御し）得たなら、痰性の失調（カパ）や便・尿の乱れ等の障りは調えられ、妨げとならない。

Verse 13

आरोग्यं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् बलवर्णप्रसादश् च सर्वदोषक्षयः फलं

その果は、健康、迅速な歩み、意気（精進）、声の妙、さらに力と容色の澄明であり、あわせて身体の一切のドーシャ（失調）が減ずることである。

Verse 14

जपध्यानं विनागर्भः स गर्भस्तत्समन्वितः इन्द्रियाणां जयार्थाय स गर्भं धारयेत्परं

ジャパ（真言誦持）と禅定（ディヤーナ）なくして真の「ガルバ（胎・種子）」はない。だがそれは両者を伴うとき円満となる。諸根（感官）を制するため、最高の「ガルバ」を堅く保持すべきである。

Verse 15

ज्ञानवैराग्ययुक्ताभ्यां प्राणायामवशेन च इन्द्रियांश् च विनिर्जित्य सर्वमेव जितं भवेत्

智慧と離欲とを具え、さらにプラーナーヤーマ（調息）を自在にし、諸感官を制した者は、まことに一切を征服したことになる。

Verse 16

इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत् स्वर्गनरकावुभौ निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च

そのすべてはまさに諸感官である。天界と地獄の両方はそれらから生じ、感官を制すれば天界へ導き、放てば地獄へ導く。

Verse 17

शरीरं रथमित्याहुरिन्द्रियाण्यस्य वाजिनः मनश् च सारथिः प्रोक्तः प्राणायामः कशःस्मृतः

身体は戦車であり、その感官は馬であると説かれる。心は御者と称され、プラーナーヤーマ（呼吸の規律）は鞭として記憶される。

Verse 18

ज्ञानवैराग्यरश्मिभ्यां सायया विधृतं मनः शनैर् निश्चलताम् एति प्राणायामैकसंहितम्

智慧と離欲の光より成る手綱によって心を制し、プラーナーヤーマ（調息）の一体の修習により、心は次第に不動の安定へ至る。

Verse 19

जलविन्दुं कुशाग्रेण मासे मासे पिवेत्तु यः संवत्सरशतं साग्रं प्राणयामश् च तत्समः

クシャ草（kuśa）の葉先に取った水を一滴だけ、月ごとに飲む者—その行の功徳は、百年余にわたり修したプラーナーヤーマの功徳に等しい。

Verse 20

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि प्रविश्य विषयोदधौ कन्यस इति ञ प्राणायामो ऽङ्कुश इति झ आहृत्य यो निगृह्णाति प्रत्याहारः स उच्यते

執着した諸根（感官）が感境（対象）の大海に入り込んだとき、それらを引き戻して制御する者——あたかもプラーナーヤーマという「アンクシャ（鉤・鞭）」によって——これをプラティヤーハーラ（感官の収攝）という。

Verse 21

उद्धरेदात्मनात्मानं मज्जमानं यथाम्भसि भोगनद्यतिवेगेन ज्ञानवृक्षं समाश्रयेत्

人は、自ら沈みゆく者が水中で自らを救い上げるように、自己によって自己を引き上げよ。感官の享楽という河の激流に押し流されるとき、知識の樹に帰依し、そこに依り頼め。