Adhyaya 114

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नर्मदाश्रीपर्वतादिमाहात्म्यं नाम त्रयोदशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्दशाधिकशततमो ऽध्यायः गयामाहात्म्यम् अग्निर् उवाच गयामाहात्म्यमाख्यास्ये गयातीर्थोत्तमोत्तमं गयासुरस्तपस्तेपे तत्तपस्तापिभिः सुरैः

かくして『アグニ・マハープラーナ』において、「ナर्मदा、シュリーパルヴァタおよび関連する聖地の功徳」を名とする第113章は終わる。ついで第114章「ガヤーの功徳」が始まる。アグニは言った。「私はガヤーの功徳—至上のティールタの中でも最上なる聖地—を語ろう。アスラのガヤースラは苦行を修し、その苦行の熱によって神々は悩まされた。」

Verse 2

उक्तः क्षीराब्धिगो विष्णुः पालयास्मान् गयासुरात् तथेत्युक्त्वा हरिर्दैत्यं वरं ब्रूहीति चाब्रवीत्

かくして乳海（クシーラーブディ）に住するヴィシュヌは、「ガヤースラから我らを守り給え」と請われた。ハリは「然り」と答え、ついでそのダイティヤに言った。「望む恩寵（ヴァラ）を申せ。」

Verse 3

दैत्यो ऽब्रवीत्पवित्रो ऽहं भवेयं सर्वतीर्थतः तथेत्युक्त्वा गतो विष्णुर्दैत्यं दृष्ट्वा न वा हरिं

ダイティヤは言った。「あらゆるティールタ（聖なる渡し場）によって、我が身が清められますように。」ヴィシュヌは「そのとおり」と告げて去り、ダイティヤが見回しても、ハリ（ヴィシュヌ）の姿は見えなかった。

Verse 4

गताः शून्या मही स्वर्गे देवा ब्रह्मादयः सुराः सिद्धिमाप्नुयुरिति झ तत्तपस्तापितैर् इति ग , घ , झ च ब्रह्मादयः पुनः इति ख , ग , घ , ङ , छ , ज झ च गता ऊचुर्हरिं देवाः शून्या भूस्त्रिदिवं हरे

大地と天界が荒れ果てて空虚となったとき、ブラフマーをはじめとする神々はハリのもとへ赴き、こう告げた。「おおハリよ、地上と三重の天（トリディヴァ）は空となり、本来の秩序を失いました。」

Verse 5

दैत्यस्य दर्शनादेव ब्रह्मणञ्चाब्रवीद्धरिः यागार्थं दैत्यदेहं त्वं प्रार्थय त्रिदशैः सह

ダイティヤを見たただちに、ハリはブラフマーに告げた。「祭式（ヤジュニャ）のために、三十三神とともに、このダイティヤの身体を求めよ。」

Verse 6

तच् छ्रुत्वा ससुरो ब्रह्मा गयासुरमथाब्रवीत् अतिथिः प्रार्थयामि त्वान्देहं यागाय पावनं

それを聞くと、ブラフマー（舅として）はガヤースラに言った。「客人として願う。汝の清められた身体を、祭式（ヤジュニャ）のための祭壇の地として与えよ。」

Verse 7

गयासुरस्तथेत्युक्त्वापतत्तस्य शिरस्यथ यागं चकार चलिते देहि पूर्णाहुतिं विभुः

ガヤースラは「そのとおり」と言って自らの頭上に伏した。頭が動いたとき、主は祭式を執り行い、「完全供養（プールナーフティ）を捧げよ」と告げた。

Verse 8

पुनर्ब्रह्माब्रवीद्विष्णुं पूर्णकाले ऽसुरो ऽचलत् शिष्णुर्धर्ममथाहूय प्राह देवमयीं शिलाम्

その後、ブラフマーは再びヴィシュヌに告げた。「時が満ちると、アスラは動き出した。そこでシシュヌ（Śiṣṇu）はダルマを召し、神性より成る聖なる石板（śilā）について語った。」

Verse 9

धारयध्वं सुराः सर्वे यस्यामुपरि सन्तु ते गदाधरो मदीयाथ मूर्तिः स्थास्यति सामरैः

「諸天の神々よ、皆これを支え、その上にとどまれ。そこに、我が身の相—棍棒（ガダー）を持つ者として—が、神々の群れとともに स्थापितされるであろう。」

Verse 10

धर्मः शिलां देवमयीं तच् छ्रुत्वाधारयत् परां या धर्माद्धर्मवत्याञ्च जाता धर्मव्रता सुता

それを聞いてダルマは、至高の神成る石板を支えた。ダルマとダルマヴァティーより、娘ダルマヴラターが生まれ、正法の誓戒に専心した。

Verse 11

मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रस्तामुवाह तपोन्वितां यथा हरिः श्रिया रेमे गौर्या शम्भुस् तथा तया

ブラフマーの子マリーチは、苦行の徳を備えた彼女を妻とした。ハリがシュリーと歓び、シャンブがガウリーと歓ぶように、彼もまた彼女と歓びを分かち合った。

Verse 12

कुशपुष्पाद्यरण्याच्च आनीयातिश्रमान्वितः भुक्त्वा धर्मव्रतां प्राह पादसंवाहनं कुरु

彼は森からクシャ草や花などを携えて来て、労苦により疲れ果てていた。食事の後、徳高く誓戒を守る妻に言った。「我が足を揉み、さすって奉仕せよ。」

Verse 13

विश्रान्तस्य मुनेः पादौ तथेत्युक्त्वा प्रियाकरोत् एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा मुनौ सुप्ते तथागतः

「そのとおりに」と言って、休息した牟尼の足もとに心地よい奉仕を施した。その間に、牟尼が眠りに落ちたとき、梵天（ブラフマー）がそこへ到来した。

Verse 14

धर्मव्रताचिन्तयञ्च किं ब्रह्माणं समर्चये पादसंवाहनं कुर्वे ब्रह्मा पूज्यो गुरोर्गुरुः

ダルマの誓戒を思惟しつつ、なぜ形式的な供物で梵天を礼拝せねばならぬのか。むしろ足を揉み奉仕する——梵天は諸師の師として崇敬されるべきゆえである。

Verse 15

आहुतिमिति ख , छ , ज च देहमयीमिति ग , छ , ज च तपश्चितामिति झ समानीय श्रमान्वित इति ज सुप्ते समागत इति घ , ङ , ज , झ च धर्मव्रतेत्यादिः, गुरोर्गुरुरित्यन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति विचिन्त्य पूजयामास ब्रह्माणं चार्हणादिभिः मरीचिस्तामपश्यत् स शशापोक्तिव्यतिक्रमात्

「Āhuti」—Kha・Cha・Ja写本の読みによる。「dehamayī」—Ga・Cha・Ja写本の読みによる。「tapaścitā」—Jha写本の読みによる。「（彼女を）集め来たり、労苦により疲弊して」—Ja写本の読みによる。「（彼が）眠っている間に来た」—Gha・Ṅa・Ja・Jha写本の読みによる。「dharmavrate…」から「guror guruḥ」までの句はCha写本には欠ける。そこで熟慮ののち、彼は供物などの作法をもって梵天を礼拝した。マリーチ（Marīci）は彼女を見て、告げられた言葉（定められた指示）に背いたとして呪詛した。

Verse 16

शिला भविष्यसि क्रोधाद्धर्मव्रताब्रवीच्च तं पादाभ्यङ्गं परित्यज्य त्वद्गुरुः पूजितो मया

ダルマヴラターは怒って言った。「その憤りゆえに、汝は石となるであろう。」そして足の按摩をやめ、「汝の師は、わたしがすでに礼拝した」と付け加えた。

Verse 17

अदोषाहं यतस्त्वं हि शापं प्राप्स्यसि शङ्करात् धर्मव्रता पृथक् शापं धारयित्वाग्रिमध्यगात्

「わたしに咎はない。汝はまことにシャンカラ（シヴァ）より呪詛を受けるであろう。」正しき誓戒を保つダルマヴラターは、その呪いを別として自ら担い、ついで火のただ中へ進み入った。

Verse 18

तपश् चचार वर्षाणां सहस्राण्ययुतानि च ततो विष्ण्वादयो देवा वरं ब्रूहीति चाब्रुवन्

彼は幾千年、幾万年にもわたり苦行（タパス）を修した。するとヴィシュヌら諸神が「願い（恩寵）を述べよ、選べ」と告げた。

Verse 19

धर्मव्रताब्रवीद्देवान् शापन्निर्वर्तयन्तु मे देवा ऊचुः दत्तो मरीचिना शापो भविष्यति न चान्यथा

ダルマヴラターは神々に言った。「わが呪詛を成就させよ。」神々は答えた。「マリーチが授けた呪詛は必ず成就する。ほかの結末はない。」

Verse 20

शिला पवित्रा देवाङ्घ्रिलक्षिता त्वं भविष्यसि देवव्रता देवशिला सर्वदेवादिरूपिणी

おお石よ、汝は清められ、諸神の足跡によって印されるであろう。おお神聖なる誓戒を守る者よ、神石よ、万神の原初の相を体現するものよ。

Verse 21

सर्वदेवमयी पुण्या निश् चलायारसुस्य हि देवव्रतोवाच यदि तुष्टास्थ मे सर्वे मयि तिष्ठन्तु सर्वदा

「（それは）聖にして功徳に満ち、万神を具する—まことに不動である。」デーヴァヴラタは言った。「もし汝らすべてが我に満足するなら、常に我が内に住したまえ。」

Verse 22

ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्राद्या गौरीलक्ष्मीमुखाः सुराः अग्निर् उवाच देवव्रतावचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा दिवङ्गताः

アグニは語った。ブラフマー、ヴィシュヌ、ルドラら諸神、またガウリーとラクシュミーを首とする女神たちは、デーヴァヴラタの言葉を聞いて「然り（そのとおり）」と答え、のち天界へ去った。

Verse 23

सा धर्मणासुरस्यास्य धृता देवमयी शिला सशिलश् चलितो दैत्यः स्थिता रुद्रादयस्ततः

その神成の岩は、このアスラのためにダルマによって支えられ、ダイティヤは岩とともに動かされた。そこでルドラをはじめ諸神がその場に立ち現れた。

Verse 24

सदेवश् चलितो दैत्यस्ततो देवैः प्रसादितः क्षीराब्धिगो हरिः प्रादात् स्वमूर्तिं श्रीगदाधरं

次いでダイティヤは従う神々とともに動かされ、さらに諸デーヴァにより慰撫されると、乳海に住するハリは、自らの顕現の姿—吉祥なるガダーダラ（棍棒を執る主）—を授けた。

Verse 25

गच्छन्तु भोः स्वयं यास्यं मूर्त्या वै देवगम्यया ज पवित्रा देवानां वन्दिता त्वमिति घ सर्वतीर्थमयी इति घ , झ च तदा देवैर् इति ज गच्छेत्युक्त्वा स्वयं गच्छेदिति झ गच्छन्तूक्त्वा स्वयं यास्ये इति ख , छ च मूर्त्या देवैकगम्यया इति घ , ङ च स्थितो गदाधरो देवो व्यक्ताव्यक्तोभयात्मकः

「行け、汝らよ！」—そう告げて、主は神々の到達し得るその姿によって自ら進まれる。（讃えられて曰く、）「汝は浄化者、諸神に礼拝される者」、また「汝は一切のティールタ（聖なる渡し場）の総体である」と。かくて「行け」と告げたのち、主自らも行く。そこに棍棒を執る主ガダーダラが立ち、顕と不顕の両相を本性とする。

Verse 26

निश् चलार्थं स्वयं देवः स्थित आदिगदाधरः गदो नामासुरो दैत्यः स हतो विष्णुना पुरा

静止と安定のために、神は自ら原初の棍棒保持者アーディ・ガダーダラとして立たれた。かつて「ガダ」と名づくダイティヤ・アスラはヴィシュヌによって討たれた。

Verse 27

तदस्थिनिर्मिता चाद्या गदा या विश्वकर्मणा आद्यया गदया हेतिप्रमुखा राक्षसा हताः

そしてその原初の棍棒は、ヴィシュヴァカルマンが彼の骨から造り出したもので、これぞ最初のガダーであった。その元初のガダーによって、ヘーティを筆頭とするラークシャサたちは討たれた。

Verse 28

गदाधरेण विधिवत् तस्मादादिगधाधरः देवमय्यां शिलायां च स्थिते चादिगदाधरे

ゆえに、（神格）ガダーダラが規定の作法に従って安置されたとき、その原初のガダーダラは現前すると見なされる—神性を宿す聖なる石のうちにも住し、まさに太初のガダーダラがそこに確立される。

Verse 29

गयासुरे निश् चलेय ब्रह्मा पूर्णाहुतिं ददौ गयासुरो ऽब्रवीद्देवान् किमर्थं वञ्चितो ह्य् अहं

ガヤーアスラが微動だにせず留まっていると、ブラフマーは最終供養（プールナーフティ、pūrṇāhuti）を捧げた。するとガヤーアスラは神々に言った。「いったい何のために、まことに私は欺かれたのか。」

Verse 30

विष्णोर्वचनमात्रेण किन्नस्यान्निश् चलोह्यहं आक्रान्तो यद्यहं देवा दातुमर्हत मे वरं

ヴィシュヌ（Viṣṇu）のただ一言によって、どうして私は完全に不動とならぬであろうか。もし私が制圧されたのなら、神々よ、私に相応しい願いの恩寵（ヴァラ、vara）を授けよ。

Verse 31

देवा ऊचुः तीर्थस्य करणे यत् त्वमस्माभिर् निश् चलीकृतः विष्णोः शम्भोर्ब्रह्मणश् च क्षेत्रं तव भविष्यति

神々は言った。「このティールタ（tīrtha）を स्थापितするために、われらが汝を不動としたゆえに、この地は汝のクシェートラ（kṣetra）となる—ヴィシュヌ、シャンブ（Śambhu＝シヴァ）、そしてブラフマーにも結びつく聖域である。」

Verse 32

प्रसिद्धं सर्वतीर्थेभ्यः पित्रादेर्ब्रह्मलोकदं इत्युक्त्वा ते स्थिता देवा देव्यस्तीर्थादयः स्थिताः

「これはあらゆるティールタに勝って名高く、祖霊（Pitṛ）らにブラフマローカ（Brahmaloka）到達を授ける」と宣言して、神々はそこに留まった。さらに女神たちも—ティールタ等の諸聖なる臨在とともに—その地に安住し確立した。

Verse 33

यागं कृत्वा ददौ ब्रह्मा ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां तदा पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं पञ्चाशत् पञ्च चार्पयेत्

供犠（ヤジュニャ）を成就すると、ブラフマーはその時、執行の祭官（ṛtvij）にダクシナー（dakṣiṇā、祭礼の謝礼）を授けた。ダクシナーとして、五クロ―シャに及ぶガヤーの聖域と、五十五（55）の単位／貨幣を捧げるべきである。

Verse 34

ग्रामान् स्वर्णगिरीन् कृत्वा नदीर्दुग्धमधुश्रवाः सरोवराणि दध्याज्यैर् बहूनन्नादिपर्वतान्

功徳の意（あるいは儀礼的観想）によって、村々と黄金の山々を作り、乳と蜜の流れる河を成し、凝乳（dadhi）とギー（精製バター）で満ちた湖を成し、さらに食物などから成る多くの山々を現出させる。

Verse 35

मादादिगदाधर इत्य् अन्तः पाठो ज पुस्तके नास्ति शिलायान्तु इति ज वाञ्छितो ह्य् अहमिति ख , छ च दातुमर्हथेति ङ तीर्थस्य कारणायेति घ , झ च ग्रामान् पुण्यगिरीनिति ङ दध्याद्यैर् बहूनन्नादिपर्वतानिति ज कामधेनुं कल्पतरुं स्वर्णरूप्यगृहाणि च न याचयन्तु विप्रेन्द्रा अल्पानुक्त्वा ददौ प्रभुः

（本文異同注：Ja 写本には内読「mādādi-gadādhara」がなく、Ja は「śilāyāntu」と読む。Kha・Cha は「vāñchito hy aham」、Ṅa は「dātum arhathe」、Gha・Jha は「tīrthasya kāraṇāya」、Ṅa は「grāmān puṇya-girīn」、Ja は「dadhyādyaiḥ bahūn annādi-parvatān」と読む。）主はわずかに語ったのみで、如意牛カーマデーヌ（Kāmadhenu）、如意樹カルパタル（Kalpataru）、そして金銀の邸宅を授けた。しかも最勝のバラモンたちは何も求めなかった。

Verse 36

धर्मयागे प्रलोभात्तु प्रतिगृह्य धनादिकं स्थिता यदा गयायान्ते शप्ताते ब्रह्मणा तदा

しかし、ダルマのために行う供犠において、貪欲から金銭などを受け取るならば、そうした状態のままガヤーへ赴く時、その時ブラフマーによって呪詛される。

Verse 37

विद्याविवर्जिता यूयं तृष्णायुक्ता भविष्यथ दुग्धादिवर्जिता नद्यः शैलाः पाषाणरूपिणः

汝らは学知を失い、渇愛（tṛṣṇā）に満たされる。河は乳などを失い、山々は石の性を帯びるであろう。

Verse 38

ब्रह्माणं ब्राह्मणश्चोचुर् नष्टं शापेन शाखिलं जीवनाय प्रसादन्नः कुरु विप्रांश् च सो ऽब्रवीत्

バラモンたちはブラフマーに申し上げた。「この一切は呪詛によって滅びました。どうか御慈悲により、我らのために再び命を与えてください。」すると彼はバラモンたちに告げた。

Verse 39

तीर्थोपजीविका यूयं सचन्द्रार्कं भविष्यथ ये युष्मान् पूजयिष्यन्ति गयायामागता नराः

聖なる渡し場ティールタ（tīrtha）に仕えて生計を立てる汝らは、月と太陽のある限り存続するであろう。さらに、ガヤー（Gayā）に来て汝らを礼拝し敬う人々も、同様に久遠の功徳を得る。

Verse 40

हव्यकव्यैर् धनैः श्रद्धैस्तेषां कुलशतं व्रजेत् नरकात् स्वर्गलोकाय स्वर्गलोकात् पराङ्गतिं

ハヴヤ（havya）とカヴヤ（kavya）の供物、財の施与、そして信（シュラッダー）をもって行われる諸行によって、その家系の百代は導かれて進む—地獄より天界へ、天界よりさらに至上の超越境地へ。

Verse 41

गयोपि चाकरोद्यागं बह्वन्नं बहुदक्षिणं गया पुरी तेन नाम्ना पाण्डवा ईजिरे हरिं

ガヤ（Gaya）もまた、食供に富み、祭司へのダクシナー（dakṣiṇā）を多く備えたヤジュニャ（yajña）を行った。ゆえにその都は彼の名によりガヤー（Gayā）と呼ばれた。そこにおいてパーンダヴァ（Pāṇḍava）らはハリ（Hari、ヴィシュヌ）を礼拝した。