Shloka 1

Dharma-pratyabhijñāna and Vara-pradāna (धर्मप्रत्यभिज्ञानम्—वरप्रदानम्)

Devanagari script

#:73:.7 #::3-...7 () हि २ 7 षण्णवर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: सावित्रीकी व्रतचर्या तथा सास-ससुर और पतिकी आज्ञा लेकर सत्यवान्‌के साथ उसका वनमें जाना मार्कण्डेय उवाच ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन । प्राप्त: स कालो मर्तव्यं यत्र सत्यवता नूप,मार्कण्डेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर! तदनन्तर बहुत दिन बीत जानेपर एक दिन वह समय भी आ पहुँचा जब कि सत्यवान्‌की मृत्यु होनेवाली थी

Transliteration

Mārkaṇḍeya uvāca: tataḥ kāle bahutithe vyatikrānte kadācana | prāptaḥ sa kālo martavyaṃ yatra Satyavatā nṛpa ||

Translation

Mārkaṇḍeya said: “O king, after many days had passed, there came at last that very time—the destined moment—when Satyavān was to die.”

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात्)
• Form: अव्ययम्

• काले: at (that) time
• काले: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: काल
• Form: पुंलिङ्गः, सप्तमी, एकवचनम्

• बहुतिथे: when many days (had passed)
• बहुतिथे: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: बहु-तिथि
• Form: स्त्रीलिङ्गः, सप्तमी, एकवचनम्

• व्यतिक्रान्ते: having elapsed, having passed
• व्यतिक्रान्ते: Adhikarana
• Type: Verb
• Root: वि + अति + क्रम्
• Form: क्त-प्रत्ययान्तः (भूतकृत्), सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गे (काले/समये सति)

• कदाचन: once, at some time
• कदाचन: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: कदाचन
• Form: अव्ययम्

• प्राप्तः: arrived, came
• प्राप्तः: Karta
• Type: Verb
• Root: प्र + आप्
• Form: क्त-प्रत्ययान्तः (भूतकृत्), पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्

• सः: that (he/it)
• सः: Karta
• Type: Pronoun
• Root: तद्
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्

• कालः: time
• कालः: Karta
• Type: Noun
• Root: काल
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्

• मर्तव्यम्: to be died / destined to die
• मर्तव्यम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: मृ (मरणे) → मर्तव्य
• Form: तव्यत्-प्रत्ययान्तः (भाव्य/कर्तव्य), नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र
• Form: अव्ययम्

• सत्यवता: by Satyavat
• सत्यवता: Karta
• Type: Noun
• Root: सत्यवत्
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया, एकवचनम्

• नूनम्: surely, indeed
• Type: Indeclinable
• Root: नूनम्
• Form: अव्ययम्

Speaker

मार्कण्डेय उवाच

Characters & Entities

• Mārkaṇḍeya
• Satyavān
• Yudhiṣṭhira