Previous Verse
Next Verse

Shloka 45

भूरिश्रवसः गर्हा, प्रायोपवेशः, सात्यकिकृतशिरच्छेदः

Bhūriśravas’s Censure, Prāyopaveśa, and Sātyaki’s Beheading

प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां मध्येन शिनिपुड्भव: । अभ्यागाद्वाहिनीं हित्वा वृत्रहेवासुरी चमूम्‌,जैसे वृत्रनाशक इन्द्र असुरोंकी सेनाको लाँधकर जा रहे हों, उसी प्रकार शिनिप्रवर सात्यकि सम्पूर्ण सैनिकोंके देखते-देखते उनके बीचसे होकर उस सेनाका परित्याग करके चल दिये। उस कौरव-सेनामें सैकड़ों क्षत्रिय-शिरोमणियोंने भयानक रक्तकी धारा बहा दी थी। वहाँ हाथी, घोड़े तथा रथ खचाखच भरे हुए थे और खड्ग, शक्ति एवं धनुष सब ओर व्याप्त थे

sañjaya uvāca | prekṣatāṁ sarvasainyānāṁ madhyena śinipuḍbhavaḥ | abhyāgād vāhinīṁ hitvā vṛtrahevāsurīṁ camūm ||

Sañjaya said: While all the armies looked on, the descendant of Śini (Sātyaki) advanced through their very midst. Abandoning that battle-line, he moved on—like Indra, the slayer of Vṛtra, breaking past the host of the Asuras. The verse underscores a warrior’s daring resolve amid the moral pressure of a catastrophic war, where individual valor cuts through massed violence and fear.

प्रेक्षताम्while (they) were looking; of the onlookers
प्रेक्षताम्:
अधिकारण
TypeNoun
Rootप्रेक्षत् (प्रेक्ष् धातु, शतृ-प्रत्यय)
Formपुं, षष्ठी, बहुवचन
सर्वof all
सर्व:
अधिकारण
TypeAdjective
Rootसर्व
Formनपुं, षष्ठी, बहुवचन
सैन्यानाम्of the armies
सैन्यानाम्:
अधिकारण
TypeNoun
Rootसैन्य
Formनपुं, षष्ठी, बहुवचन
मध्येनthrough the middle
मध्येन:
अधिकारण
TypeNoun
Rootमध्य
Formनपुं, तृतीया, एकवचन
शिनिपुड्भवःthe descendant of Śinipūḍ (Sātyaki)
शिनिपुड्भवः:
कर्ता
TypeNoun
Rootशिनिपुड्भव (शिनिपुड् + भव)
Formपुं, प्रथमा, एकवचन
अभ्यागात्went forth/advanced
अभ्यागात्:
TypeVerb
Rootअभि-आ-गम् (गम् धातु)
Formलुङ् (अङ्गत्/अोरिस्ट), प्रथम, एकवचन
वाहिनीम्the army (battle-array)
वाहिनीम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवाहिनी
Formस्त्री, द्वितीया, एकवचन
हित्वाhaving abandoned
हित्वा:
TypeVerb
Rootहा (त्यज्-अर्थे) / हि (धातु) → त्यक्त्वा-रूप (क्त्वा)
Formक्त्वान्त (अव्ययकृदन्त)
वृत्रहाVṛtra-slayer (Indra)
वृत्रहा:
कर्ता
TypeNoun
Rootवृत्रहन्
Formपुं, प्रथमा, एकवचन
इवlike/as
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
असुरीम्demonic
असुरीम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootअसुरी
Formस्त्री, द्वितीया, एकवचन
चमूम्host/army
चमूम्:
कर्म
TypeNoun
Rootचमू
Formस्त्री, द्वितीया, एकवचन

संजय उवाच

S
Sañjaya
S
Sātyaki (Śini-descendant)
Ś
Śini
I
Indra (Vṛtrahan)
V
Vṛtra
A
Asuras
A
army/battle-array (vāhinī, camū)