Previous Verse
Next Verse

Shloka 2

Dvīpa–Sāgara–Parvata Varṇana and Svarbhānu

Rāhu) Graha-pramāṇa (Dvīpas, Oceans, Mountains, and Astral Measures

ध्यायते धृतराष्ट्राय सहसोत्पत्य दु:खित: । आचष्ट निहतं भीष्म भरतानां पितामहम्‌,वैशम्पायनजी कहते हैं--भरतनन्दन! तदनन्तर एक दिनकी बात है कि भूत, वर्तमान और भविष्यके ज्ञाता एवं सब घटनाओंको प्रत्यक्ष देखनेवाले गवल्गणपुत्र विद्वान्‌ संजयने युद्धभूमिसे लौटकर सहसा चिन्तामग्न धृतराष्ट्रके पास जा अत्यन्त दुःखी होकर भरतवंशियोंके पितामह भीष्मके युद्धभूमिमें मारे जानेका समाचार बताया

vaiśampāyana uvāca |

dhyāyate dhṛtarāṣṭrāya sahasotpatya duḥkhitaḥ |

ācakṣṭa nihataṃ bhīṣmaṃ bharatānāṃ pitāmaham ||

Vaiśampāyana said: Sanjaya, rising suddenly in distress, went to Dhṛtarāṣṭra, who was sunk in anxious thought, and reported that Bhīṣma—the grandsire of the Bharatas—had been struck down. The verse underscores how the calamity of war reaches beyond the battlefield, shaking the moral and emotional foundations of the Kuru house.

ध्यायतेthinks/meditates
ध्यायते:
Karta
TypeVerb
Rootध्यै (ध्यान)
FormLat, Ātmanepada, Prathama, Eka
धृतराष्ट्रायto Dhṛtarāṣṭra
धृतराष्ट्राय:
Sampradana
TypeNoun
Rootधृतराष्ट्र
FormPum, Chaturthi, Eka
सहसाsuddenly
सहसा:
TypeIndeclinable
Rootसहसा
उत्पत्यhaving risen up
उत्पत्य:
TypeVerb
Rootउत्-√पत्
FormLyap (absolutive/gerund), Parasmaipada/Ātmanepada-neutral
दुःखितःgrieved/sorrowful
दुःखितः:
Karta
TypeAdjective
Rootदुःखित
FormPum, Prathama, Eka
आचष्टtold/announced
आचष्ट:
TypeVerb
Rootआ-√चक्ष्
FormLan (imperfect), Parasmaipada, Prathama, Eka
निहतम्slain
निहतम्:
Karma
TypeAdjective
Rootनि-√हन् (निहत)
FormKta (past passive participle), Pum, Dvitiya, Eka
भीष्मम्Bhīṣma
भीष्मम्:
Karma
TypeNoun
Rootभीष्म
FormPum, Dvitiya, Eka
भरतानाम्of the Bharatas
भरतानाम्:
TypeNoun
Rootभरत
FormPum, Shashthi, Bahu
पितामहम्the grandsire
पितामहम्:
Karma
TypeNoun
Rootपितामह
FormPum, Dvitiya, Eka

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra
B
Bhīṣma
B
Bharatas (Kuru-Bharata lineage)