Next Verse

Shloka 1

अश्वमेधावसानम् — Dakṣiṇā-vibhāga and Avabhṛtha

Completion of the Aśvamedha

अफ्--णक+ एकनवतितमो< ध्याय: हिंसामिश्रित यज्ञ और धर्मकी निन्दा जनमेजय उवाच यज्ञे सक्ता नृपतयस्तपःसक्ता महर्षय: । शान्तिव्यवस्थिता विप्रा: शमे दम इति प्रभो,जनमेजयने कहा--प्रभो! राजालोग यज्ञमें संलग्न होते हैं, महर्षि तपस्यामें तत्पर रहते हैं और ब्राह्मणलोग शान्ति (मनोनिग्रह)-में स्थित होते हैं। मनका निग्रह हो जानेपर इन्द्रियोंका संयम स्वत: सिद्ध हो जाता है

Janamejaya uvāca | yajñe saktā nṛpatayas tapaḥ-saktā maharṣayaḥ | śānti-vyavasthitā viprāḥ śame dame iti prabho ||

Janamejaya said: “O lord, kings are devoted to sacrifice; great seers are devoted to austerity; and brāhmaṇas abide in peace—through mental tranquility and the discipline of self-restraint.”

जनमेजयःJanamejaya
जनमेजयः:
Karta
TypeNoun
Rootजनमेजय (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
FormPerfect (लिट्), 3rd, Singular
यज्ञेin the sacrifice
यज्ञे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Locative, Singular
सक्ताःattached/engaged
सक्ताः:
TypeAdjective
Rootसक्त (कृदन्त; √सञ्ज्/सज् + क्त)
FormMasculine, Nominative, Plural
नृपतयःkings
नृपतयः:
Karta
TypeNoun
Rootनृपति (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
तपःसक्ताःengaged in austerity
तपःसक्ताः:
TypeAdjective
Rootतपस् + सक्त (कृदन्त)
FormMasculine, Nominative, Plural
महर्षयःgreat sages
महर्षयः:
Karta
TypeNoun
Rootमहर्षि (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
शान्तिव्यवस्थिताःestablished in tranquility
शान्तिव्यवस्थिताः:
TypeAdjective
Rootशान्ति + व्यवस्थित (कृदन्त; √स्था + वि + अव + उपसर्ग + क्त)
FormMasculine, Nominative, Plural
विप्राःbrahmins
विप्राः:
Karta
TypeNoun
Rootविप्र (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
शमेin calmness (mind-control)
शमे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootशम (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Locative, Singular
दमेin restraint (sense-control)
दमे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदम (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Locative, Singular
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
प्रभोO lord
प्रभो:
TypeNoun
Rootप्रभु (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Vocative, Singular

जनमेजय उवाच

J
Janamejaya
N
nṛpati (kings)
M
maharṣi (great seers)
V
vipra (brāhmaṇas)
Y
yajña (sacrifice)

Educational Q&A

The verse contrasts three dharmic orientations—royal duty expressed through yajña, sagehood through tapas, and brāhmaṇical excellence through śānti supported by śama (mental restraint) and dama (sense-control)—implying that inner discipline is a defining ethical foundation.

Janamejaya addresses the narrator with a reflective observation about how different social-spiritual roles pursue their characteristic practices, setting up a discussion on the merits and limits of sacrifice, austerity, and self-restraint within dharma.