Mantra 1

Sukta 10

Sanskrit (Devanagari)

आत्मा। यद् गायत्रे अधि गायत्रमाहितं त्रैष्टुभं वा त्रैष्टुभान्निरतक्षत । यद् वा जगज्जगत्याहितं पदं य इत् तद् विदुस्ते अमृतत्वमानशुः

IAST Transliteration

ā́tmā | yád gā́yatre ádhi gāyatrám ā́hitaṃ trā́iṣṭubhaṃ vā trā́iṣṭubhān nír-atakṣata | yád vā jágaj jagáty ā́hitaṃ padáṃ yá ít tád vidús té amṛtatvám ānaśuḥ

English Translation (Griffith/Whitney)

The Self: what, upon the Gāyatrī, they have set as Gāyatra; or what Trāiṣṭubha they have hewn forth from Trāiṣṭubha; or what step, set in the Jagatī, (is) Jagat—those who indeed know that, they have attained immortality.

Word by Word

• आत्मा: the Self / vital essence
• आत्मा: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)

• यत्: that which
• यत्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• गायत्रे: in/over the Gāyatrī (metre)
• गायत्रे: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: गायत्र (प्रातिपदिक)

• अधि: upon, over
• अधि: अधिकरण
• Type: Indeclinable
• Root: अधि (उपसर्ग/अव्यय)

• गायत्रम्: the Gāyatra (chant/metre-form)
• गायत्रम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: गायत्र (प्रातिपदिक)

• आहितम्: placed, set, established
• आहितम्: कर्म
• Type: Participle (Adjective) / Kṛdanta
• Root: आ + धा (धातु) → आहित (कृदन्त-प्रातिपदिक)

• त्रैष्टुभम्: the Triṣṭubh (metre-form)
• त्रैष्टुभम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: त्रैष्टुभ (प्रातिपदिक)

• वा: or
• वा: —
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)

• त्रैष्टुभात्: from the Triṣṭubh
• त्रैष्टुभात्: अपादान
• Type: Noun
• Root: त्रैष्टुभ (प्रातिपदिक)

• निरतक्षत: they fashioned out / carved out
• निरतक्षत: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: निर् + तक्ष् (धातु)

• यत्: that which
• यत्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• वा: or
• वा: —
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)

• जगत्: the Jagat (metre)
• जगत्: कर्म
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)

• जगत्य्: in/over the Jagatī (metre)
• जगत्य्: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: जगती (प्रातिपदिक)

• आहितम्: placed, set, established
• आहितम्: कर्म
• Type: Participle (Adjective) / Kṛdanta
• Root: आ + धा (धातु) → आहित (कृदन्त-प्रातिपदिक)

• पदम्: a step; a word/foot (of verse)
• पदम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: पद (प्रातिपदिक)

• यः: who
• यः: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• इत्: indeed, just
• इत्: —
• Type: Indeclinable
• Root: इत् (निपात/अव्यय)

• तत्: that
• तत्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• विदुः: they know
• विदुः: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु)

• ते: they
• ते: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अमृतत्वम्: immortality
• अमृतत्वम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: अमृतत्व (प्रातिपदिक; अमृत + त्व)

• आनशुः: they attained / reached
• आनशुः: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: आ + अश् (धातु)

Attribution

Rishi: Traditionally Atharvanic/Angirasa seers (hymn of chandas-speculation; specific r̥ṣi attribution varies by anukramaṇī tradition).

Devata: Chandas / Brahman / Ātman (metre as deified principle).

Chandas: Mixed/Anuṣṭubh-prose-like speculation; internal focus on Gāyatrī, Trāiṣṭubh, Jagatī.

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"Wonder at hidden structure → calm certainty of the imperishable.","listener_experience":"Awe at linguistic-cosmic architecture; steadying insight.","intensity":5}