Mantra 1

Sukta 41

Sanskrit (Devanagari)

सुपर्णः। अति धन्वान्यत्यपस्ततर्द श्येनो नृचक्षा अवसानदर्शः । तरन् विश्वान्यवरा रजांसीन्द्रेण सख्या शिव आ जगम्यात्

IAST Transliteration

áti dhánvāny áty ápas tatarda śyénō nṛcákṣā avasāna-darśáḥ | táran víśvāny ávarā rájāṃsy índreṇa sákhyā śivá ā́ jagamyāt

English Translation (Griffith/Whitney)

Over the waste-lands, over the waters, hath the Falcon forced his passage—keen-eyed for men, beholding the resting-place; crossing all the lower realms of space, in friendship with Indra, auspicious may he come hither.

Word by Word

• सुपर्णः: the fair-winged one (bird)
• सुपर्णः: कर्तृ
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: सु-पर्ण (प्रातिपदिक)

• अति: over, beyond
• अति: (क्रियाविशेषणम्)
• Type: Indeclinable
• Root: अति (अव्यय)

• धन्वानि: wastes/deserts, dry tracts
• धन्वानि: कर्म
• Type: Noun
• Root: धन्वन् (प्रातिपदिक)

• अत्यपः: beyond the waters (waters crossed)
• अत्यपः: कर्म
• Type: Noun (with preverb-like prefix)
• Root: अति + अप्/अपस् (प्रातिपदिक)

• ततर्द: has pierced/has passed through
• ततर्द: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तॄद्/तर्द् (धातु)

• श्येनः: hawk, falcon
• श्येनः: कर्तृ (सुपर्णस्य विशेषण/समनाधिकरणम्)
• Type: Noun
• Root: श्येन (प्रातिपदिक)

• नृचक्षाः: man-seeing, keen-eyed
• नृचक्षाः: कर्तृ (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: नृ + चक्षस् (प्रातिपदिक)

• अवसानदर्शः: seeing the resting-place/goal; finding the end
• अवसानदर्शः: कर्तृ (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: अवसान + दर्श (प्रातिपदिक) अथवा अवसान-दर्शिन् (समासार्थ)

• तरन्: crossing, passing over
• तरन्: कर्तृ (विशेषणम्)
• Type: Verbal adjective (present participle)
• Root: तॄ (धातु)

• विश्वानि: all (things/regions)
• विश्वानि: कर्म
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)

• अवराः: lower, nether
• अवराः: (रजांसि इति कर्मणः विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: अवर (प्रातिपदिक)

• रजांसि: spaces/realms, regions
• रजांसि: कर्म
• Type: Noun
• Root: रजस् (प्रातिपदिक)

• इन्द्रेण: with Indra
• इन्द्रेण: करण
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• सख्या: with friendship/companionship
• सख्या: करण
• Type: Noun
• Root: सख्य (प्रातिपदिक)

• शिवः: auspicious, kindly
• शिवः: कर्तृ (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: शिव (प्रातिपदिक)

• आ: towards, hither
• आ: (क्रियाविशेषणम्)
• Type: Indeclinable (preverb)
• Root: आ (उपसर्ग/अव्यय)

• जगम्यात्: may he come/arrive
• जगम्यात्: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + आ (उपसर्ग)

Attribution

Rishi: Traditionally associated with Suparṇa/Śyena hymn-complexes (specific ṛṣi ascription varies)

Devata: Suparṇa/Śyena (with Indra as allied power)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"vira","emotional_arc":"From perilous traversal → mastery of space → auspicious return.","listener_experience":"A felt ‘lift’ and directional clarity; confidence that the boon will arrive intact.","intensity":6}