Mantra 1

Sukta 39

Sanskrit (Devanagari)

वर्चस्यम्। यशो हविर्वर्धतामिन्द्रजूतं सहस्रवीर्यं सुभृतं सहस्कृतम्। प्रसर्स्राणमनु दीर्घाय चक्षसे हविष्मन्तं मा वर्धय ज्येष्ठतातये

IAST Transliteration

varcasyám | yáśo havír vardhatām índrajūtaṁ sahásravīryaṁ subhṛ́taṁ sáhaskṛtam | prasarsrāṇám ánu dīrghā́ya cákṣase havíṣmantaṁ mā vardhaya jyéṣṭhatātaye ||

English Translation (Griffith/Whitney)

For splendour. Let fame, as oblation, increase—Indra-driven, of thousandfold might, well-sustained, force-wrought—spreading forth in continuous course for long-enduring visibility. Me, rich in offerings, do thou increase unto pre-eminence.

Word by Word

• वर्चस्यम्: splendid, full of radiance
• वर्चस्यम्: विशेषण (कर्म/विधेय-विशेषण) — (हविः/यशः इत्यादेः) गुणनिर्देशः
• Type: Adjective
• Root: वर्चस्य (प्रातिपदिक; वर्चस् + यत्/य प्रत्यय) अथवा वर्चस्-सम्बद्ध

• यशः: fame, glory
• यशः: कर्तृ (वर्धताम् इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: यशस् (प्रातिपदिक)

• हविः: oblation, offering
• हविः: कर्तृ (वर्धताम् इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: हविस् (प्रातिपदिक)

• वर्धताम्: let (them) grow/increase
• वर्धताम्: (यशः, हविः) कर्तृ-क्रिया
• Type: Verb
• Root: वृध् (धातु)

• इन्द्रजूतम्: impelled by Indra
• इन्द्रजूतम्: विशेषण (हविः/यशः) — हेतु/सम्बन्धः
• Type: Adjective
• Root: इन्द्रजूत (प्रातिपदिक; इन्द्र + जूत ‘प्रेरित/चोदित’)

• सहस्रवीर्यम्: of thousandfold vigor/power
• सहस्रवीर्यम्: विशेषण (हविः/यशः)
• Type: Adjective
• Root: सहस्रवीर्य (प्रातिपदिक; सहस्र + वीर्य)

• सुभृतम्: well-sustained, well-supported
• सुभृतम्: विशेषण (हविः/यशः)
• Type: Adjective
• Root: सुभृत (प्रातिपदिक; सु- + भृत ‘well-supported/borne’)

• सहस्कृतम्: made/strengthened with might
• सहस्कृतम्: विशेषण (हविः/यशः)
• Type: Adjective
• Root: सहस्कृत (प्रातिपदिक; सहस् + कृ धातोः क्त)

• प्रसर्स्राणम्: spreading forth, extending
• प्रसर्स्राणम्: विशेषण (हविः/यशः) — ‘प्रसरत्’ भावः
• Type: Adjective/Participle
• Root: प्र-√सृ (धातु) → सर्स्राण (कृदन्त; परस्मैपदी/आत्मनेपदी-प्रयोगेषु भेदः),

• अनु: along, according to, for
• अनु: क्रियाविशेषण (दीर्घाय चक्षसे इत्यनेन सह ‘for/according to’)
• Type: Indeclinable
• Root: अनु (अव्यय)

• दीर्घाय: for long (duration)
• दीर्घाय: सम्प्रदान (चक्षसे इत्यस्य विशेषणम्; ‘दीर्घाय (चक्षसे)’)
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: दीर्घ (प्रातिपदिक)

• चक्षसे: for sight/vision
• चक्षसे: सम्प्रदान (अनु … चक्षसे) — प्रयोजनम्
• Type: Noun
• Root: चक्षुस् (प्रातिपदिक)

• हविष्मन्तम्: possessing oblation; rich in offerings
• हविष्मन्तम्: कर्म (वर्धय इत्यस्य)
• Type: Adjective
• Root: हविष्मन्त् (प्रातिपदिक; हविस् + मन्त्)

• मा: me
• मा: कर्म (वर्धय इत्यस्य) — ‘me’
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम) / मा (अव्यय-निषेध) — अत्र सर्वनाम

• वर्धय: increase, make (me) grow
• वर्धय: क्रिया (कर्तृ: त्वम्/देवता-सम्बोधनम्; कर्म: मा, हविष्मन्तम्)
• Type: Verb
• Root: वृध् (धातु)

• ज्येष्ठतातये: for preeminence, for seniority/supremacy
• ज्येष्ठतातये: सम्प्रदान/प्रयोजन (वर्धय … -तये)
• Type: Noun (abstract)
• Root: ज्येष्ठताति (प्रातिपदिक; ज्येष्ठता + ति/तये)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition

Devata: Yaśas/Várchas (as power nourished by havis), with Indra as impeller

Chandas: Mixed/expanded Anuṣṭubh-like Atharvanic verse (longer pāda structure; often treated as a charm-verse rather than strict RV-style meter)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"Invocation of growth → intensification through epithets → expansive spreading → settled request for senior eminence.","listener_experience":"A sense of being ‘charged’ and then stabilized into confident visibility.","intensity":7}