Mantra 1

Sukta 96

Sanskrit (Devanagari)

चिकित्सा। या ओषधयः सोमराज्ञीर्बह्वीः शतविचक्षणाः । बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वंहसः

IAST Transliteration

cikitsā́ | yā́ óṣadhayaḥ sómarājñīr bahvī́ḥ śatávícakṣaṇāḥ | bṛ́haspátiprasūtās tā́ no muñcántv áṃhasaḥ

English Translation (Griffith/Whitney)

Healing: the herbs which are Soma-ruled, many, of a hundredfold wisdom, brought forth by Bṛhaspati—let them release us from distress and harm.

Word by Word

• चिकित्सा: healing; remedy
• चिकित्सा: Kartā (शीर्ष/विषय-रूपेण) अथवा वाक्य-शीर्षक
• Type: Noun
• Root: चिकित्सा (प्रातिपदिक; √कित्/√चित्-आधारित ‘चिकित्स्’ परम्परा)

• या: which (those)
• या: Kartā (याः… ओषधयः) — कर्तृसम्बन्धी
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• ओषधयः: herbs; medicinal plants
• ओषधयः: Kartā
• Type: Noun
• Root: ओषधि (प्रातिपदिक)

• सोमराज्ञीः: Soma-queens; ruled by Soma
• सोमराज्ञीः: Kartā (ओषधीनां विशेषणम्)
• Type: Noun/Adjective (epithet)
• Root: सोम-राज्ञी (समास-प्रातिपदिक; षष्ठी-तत्पुरुष/कर्मधारय-भाव: ‘सोमस्य राज्ञी’)

• बह्वीः: many
• बह्वीः: Kartā (ओषधीनां विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक)

• शतविचक्षणाः: of a hundredfold discernment; very skillful
• शतविचक्षणाः: Kartā (ओषधीनां विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: शत-विचक्षण (समास-प्रातिपदिक; कर्मधारय: ‘शतेन/शतधा विचक्षणाः’)

• बृहस्पतिप्रसूताः: brought forth/impelled by Bṛhaspati
• बृहस्पतिप्रसूताः: Kartā (ओषधीनां विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: बृहस्पति-प्रसूत (समास-प्रातिपदिक; तृतीया/षष्ठी-तत्पुरुष-भाव: ‘बृहस्पतिना/बृहस्पतेः प्रसूताः’)

• ताः: those
• ताः: Kartā (पुनरुक्त-निर्देश: ‘ताः (ओषधयः)’)
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• नः: for us; our
• नः: Sampradāna (हित-लाभार्थं: ‘for us’)
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• मुञ्चन्तु: may they release; let them free
• मुञ्चन्तु: Kriyā (मुख्यक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √मुच् (मोचने)

• अंहसः: from distress; from sin/evil
• अंहसः: Apādāna (यतः मोचनम्: ‘from distress/sin’)
• Type: Noun
• Root: अंहस् (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (specific r̥ṣi not explicit in the provided excerpt).

Devata: Oṣadhis (herbs), with Soma and Bṛhaspati as empowering deities

Chandas: Likely anuṣṭubh; requires full metrical audit.

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From reverent naming of powers to relief through the ‘release’ petition.","listener_experience":"Supported by a benevolent, knowledgeable force-field of plants; quiet confidence.","intensity":5}