Mantra 4

Sukta 17

Sanskrit (Devanagari)

यामाहुस्तारकैषा विकेशीति दुच्छुनां ग्राममवपद्यमानाम्। सा ब्रह्मजाया वि दुनोति राष्ट्रं यत्र प्रापादि शश उल्कुषीमान्

IAST Transliteration

yā́m ā́hus tārakā́ eṣā́ vikéśīti duḥchúnāṃ grā́mam avapádyamānām | sā́ brahmajā́yā ví dunoti rāṣṭráṃ yátra prā́pādi śaśá ulkuṣī́mān

English Translation (Griffith/Whitney)

Whom they call Tārakā, ‘the Dishevelled-haired,’ as she comes down upon the village with evil affliction—she, the Brahman’s Wife, rends the realm asunder, where the ulkuṣa-marked hare hath entered.

Word by Word

• याम: watches of the night (night-watches)
• याम: Karma
• Type: Noun
• Root: याम (प्रातिपदिक; ‘याम’ = रात्रेः प्रहर/याम) अथवा ‘यामा’ इति बहुवचन-रूपम्

• आहुः: they say / they call
• आहुः: —
• Type: Verb
• Root: √अह्/√ब्रू (आह = परोक्षभूत-प्रयोग; ‘आहुः’ = कथयन्ति)

• तारक: a star(-like one); ‘the Star’ (name/epithet)
• तारक: Karma
• Type: Noun/Adjective
• Root: तारक (प्रातिपदिक; ‘तारा’/‘तारक’ = तारा-सम्बद्ध) अथवा ‘तारक’ विशेषण

• एषा: this (woman/being)
• एषा: Kartā
• Type: Pronoun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• विकेशी: with dishevelled hair
• विकेशी: Kartā (एषा इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: वि-केशिन् (प्रातिपदिक; ‘विकेशी’ = विस्कृतकेशी/विकृतकेशी) अथवा ‘विकेशी’ स्त्री-विशेषण

• इति: thus (quoting)
• इति: —
• Type: Indeclinable
• Root: इति (निपात)

• दुच्छुनाम्: of misfortunes / of evil afflictions
• दुच्छुनाम्: Sambandha (ग्रामम् इत्यस्य) / Adhikaraṇa-सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: दुच्छुना (प्रातिपदिक; ‘दुच्छुना’ = दु:शकुन/दुर्भाग्य/अनिष्ट-पीडा)

• ग्रामम्: village / settlement
• ग्रामम्: Karma
• Type: Noun
• Root: ग्राम (प्रातिपदिक)

• अवपद्यमानाम्: (of those) entering/descending upon (the village)
• अवपद्यमानाम्: Kartā (कृदन्त-क्रियायाः) / Sambandha
• Type: Verb (Participle)
• Root: अव-√पद् (गत्यर्थ; ‘अवपद्य’ = अवगमन/अवसरण/प्रवेश) + शानच् (वर्तमान कृदन्त)

• सा: she
• सा: Kartā
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• ब्रह्मजाया: the Brahman’s wife / wife of a priest
• ब्रह्मजाया: Kartā (सा इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्म-जाया (समास; ब्रह्मन् + जाया)

• वि: apart, asunder; intensifier
• वि: —
• Type: Indeclinable
• Root: वि (उपसर्ग/निपात)

• दुनोति: she shakes/disturbs/harms
• दुनोति: —
• Type: Verb
• Root: √दु/√दुन् (दुनोति = पीडयति/क्षोभयति)

• राष्ट्रम्: realm / kingdom / polity
• राष्ट्रम्: Karma
• Type: Noun
• Root: राष्ट्र (प्रातिपदिक)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikaraṇa
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय; सम्बन्ध-प्रश्न/सम्बन्ध-निपात)

• प्रापदि: she came/entered (arrived)
• प्रापदि: —
• Type: Verb
• Root: प्र-√पद् (गत्यर्थ) अथवा √पद् (पाद-सम्बन्ध) — ‘प्रापदि’ = प्रापद्यते/प्रापद् इति पद-रूपम् (पाठ-विशेषः)

• शशः: a hare
• शशः: Kartā (प्रापदि इत्यस्य) अथवा उपमान/सहचर
• Type: Noun
• Root: शश (प्रातिपदिक; ‘शश’ = खरगोश/शशक)

• उल्कुषीमान्: marked with a portent/meteor-like sign; ominous
• उल्कुषीमान्: Kartā (विशेषणत्वेन)
• Type: Adjective
• Root: उल्कुषीमन्/उल्कुषी (प्रातिपदिक; वैदिक-शब्दः—‘उल्कुषी’ = उल्का/अग्नि-चिह्न/भयानक-लक्षण; ‘-मान्’ मतुप्)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (anonymous)

Devata: Duḥchunā (as personified affliction) countered by protective brahman; rāṣṭra as protected object

Chandas: Mixed/irregular

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"bhayankara","secondary_rasa":"raudra","emotional_arc":"Foreboding omen → identification of the agent → urgency to protect the realm.","listener_experience":"Heightened vigilance, communal alarm tempered by the relief of naming the threat.","intensity":7}