Mantra 9
Sukta 4
Sanskrit (Devanagari)
उत्तमो नाम कुष्ठस्युत्तमो नाम ते पिता। यक्ष्मं च सर्वं नाशय तक्मानं चारसं कृधि
IAST Transliteration
uttamó nā́ma kuṣṭhasyóttamó nā́ma te pitā́ | yákṣmaṃ ca sárvaṃ nāśaya tákmānaṃ cārásaṃ kṛ́dhi
English Translation (Griffith/Whitney)
Supreme is the Name of Kuṣṭha; supreme the Name—thy Father. Destroy thou every yakṣma; the takman too—make thou the ārasa (malady) to cease.
Word by Word
उत्तमःbest, highest
उत्तमः:
विशेषण (कर्तृ/विधेय-सम्बन्धः) नाम-शब्दस्य
TypeAdjective
Rootउत्तम (प्रातिपदिक; उच्/उद्-तम प्रत्ययान्त ‘श्रेष्ठ’)
नामname
नाम:
कर्तृ (अस्ति-लोपे वाक्यस्य विधेय-भागः) / विषयः
TypeNoun
Rootनामन् (प्रातिपदिक)
कुष्ठस्यof kuṣṭha (the medicinal herb ‘kuṣṭha’)
कुष्ठस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी-सम्बन्धः) नाम्नः
TypeNoun
Rootकुष्ठ (प्रातिपदिक)
उत्तमःbest
उत्तमः:
विशेषण (नाम-शब्दस्य)
TypeAdjective
Rootउत्तम (प्रातिपदिक)
नामname
नाम:
कर्तृ/विषयः (अस्ति-लोपे)
TypeNoun
Rootनामन् (प्रातिपदिक)
तेyour
ते:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘thy/your’
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पिताfather
पिता:
कर्तृ/विषयः (अस्ति-लोपे) — ‘(is) father’
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
यक्ष्मम्consumption, wasting disease
यक्ष्मम्:
कर्म (नाशय)
TypeNoun
Rootयक्ष्म (प्रातिपदिक)
चand
च:
समुच्चय (conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
सर्वम्all, entire
सर्वम्:
कर्म-विशेषणम् / समुच्चित-कर्म
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
नाशयdestroy, drive away
नाशय:
क्रिया (मुख्य-आदेशः)
TypeVerb
Rootनश् (धातु) + णिच् → नाशय
तक्मानम्fever
तक्मानम्:
कर्म (कृधि)
TypeNoun
Rootतक्मन् (प्रातिपदिक)
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
अरसम्tasteless; sapless; (fig.) powerless
अरसम्:
कर्म-विशेषणम्
TypeAdjective
Rootअ-रस (प्रातिपदिक; नञ्-समास/उपसर्ग ‘अ’ + रस)
कृधिmake (it so); render
कृधि:
क्रिया (आदेशः)
TypeVerb
Rootकृ (धातु) — लोट् रूप ‘कृधि’
Attribution
Rishi: Atharvanic/Āṅgirasa tradition (per Anukramaṇī).
Devata: Kuṣṭha (and diseases as adversarial entities).
Chandas: Anuṣṭubh.
Mantra Rasa
{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"From assertion of supremacy → direct attack on illness → calm of cessation.","listener_experience":"Feels like a firm physician’s order; energizes hope and will to recover.","intensity":7}