Mantra 16

Sukta 1

Sanskrit (Devanagari)

द्वे ते चक्रे सूर्ये ब्रह्माण ऋतुथा विदुः । अथैकं चक्रं यद् गुहा तदद्धातय इद् विदुः

IAST Transliteration

dvé te cakré sū́rye bráhmāṇa ṛtúthā́ viduḥ | áthaíkaṃ cakráṃ yád guhā́ tád addhā́ átaya íd viduḥ

English Translation (Griffith/Whitney)

Two wheels of thine, O Sūryā, the Brahmans know in ordered season; but that one wheel which is hidden—verily that the wayfarers alone do know.

Word by Word

• द्वे: two
• द्वे: विशेषण (कर्तृ/कर्म-सम्बन्धे) — ‘चक्रे’ इत्यस्य
• Type: Adjective (Numeral)
• Root: द्वि (संख्या-प्रातिपदिक) → द्वा/द्वे

• ते: of you / your
• ते: सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘तव/ते’
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• चक्रे: (two) wheels / circles
• चक्रे: कर्तृ (विदुः इत्यस्य) / विषय (ज्ञेय) — ‘two wheels’
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक)

• सूर्ये: O Sūrya (in dual form)
• सूर्ये: सम्बोधन (आह्वान) — ‘O two Sūryas / O Sūrya (dual form)’
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक)

• ब्रह्माणः: the Brahmins / sacred knowers
• ब्रह्माणः: कर्तृ — ‘they know’ (विदुः)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)

• ऋतुथा: seasonally; according to the seasons
• ऋतुथा: क्रियाविशेषण (विदुः) — प्रकार/रीति
• Type: Indeclinable
• Root: ऋतु + -था (अव्ययीभाव-प्रकारः; ‘-था’ = ‘in the manner/according to’)

• विदुः: they know
• विदुः: क्रिया — कर्तृ: ‘ब्रह्माणः’
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु) ‘to know’

• अथ: then; moreover
• अथ: सम्बन्ध/अनुक्रम (वाक्य-प्रवर्तक)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (निपात)

• एकम्: one
• एकम्: विशेषण — ‘चक्रम्’ इत्यस्य
• Type: Adjective (Numeral)
• Root: एक (संख्या-प्रातिपदिक)

• चक्रम्: wheel / circle
• चक्रम्: कर्म/विषय (विदुः) — ‘the one wheel’
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक)

• यत्: which
• यत्: सम्बन्ध (यत्-तत्) — ‘which’ (चक्रम्)
• Type: Pronoun (Relative)
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• गुहा: in a cave; in secrecy
• गुहा: अधिकरण — ‘in a cave/secret place’
• Type: Noun
• Root: गुहा (प्रातिपदिक)

• तत्: that
• तत्: सम्बन्ध (यत्-तत्) — ‘that’ (same wheel)
• Type: Pronoun (Correlative)
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अद्धा: truly; indeed
• अद्धा: क्रियाविशेषण — निश्चयार्थक
• Type: Indeclinable
• Root: अद्धा (निपात)

• तयः: the arrangers/weavers (those who set in motion/extend)
• तयः: कर्तृ — ‘they know’ (विदुः)
• Type: Noun
• Root: तय (प्रातिपदिक; वेदिक ‘तय’ = ‘तन्तु/सूत्र/तान’ इत्यर्थे ‘stretchers/weavers/arrangers’—समूहवाचक)

• इत्: indeed; just
• इत्: निपात (अवधारण/समर्थन)
• Type: Indeclinable
• Root: इत्/इद् (निपात; वेदिक एन्क्लिटिक)

• विदुः: they know
• विदुः: क्रिया — कर्तृ: ‘तयः’
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु) ‘to know’

Attribution

Rishi: Marriage-cycle attribution (Sūryā myth complex).

Devata: Sūryā (addressed); implicitly the principle of ṛta and the protective ‘hidden’ power.

Chandas: Anuṣṭubh

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From orderly certainty (brahmāṇaḥ know) to reverent mystery (guhā known by wayfarers).","listener_experience":"Quiet assurance: not everything must be publicly grasped to be real and protective.","intensity":3}