Mantra 1

Sukta 4

Sanskrit (Devanagari)

प्राणः। प्राणाय नमो यस्य सर्वमिदं वशे । यो भूतः सर्वस्येश्वरो यस्मिन्त्सर्वं प्रतिष्ठितम्

IAST Transliteration

prāṇáḥ | prāṇā́ya námo yásya sárvam idáṃ váśe | yó bhūtáḥ sárvasyéśvaro yásmin sárvaṃ pratíṣṭhitam

English Translation (Griffith/Whitney)

Prāṇa!—obeisance unto Prāṇa, in whose dominion is all this; who, having become, is the lord of all, in whom all is established.

Word by Word

• प्राणः: Prāṇa (vital breath)
• प्राणः: कर्तृ (स्तुत्य-देवता/विषयः)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्र-√अन् ‘श्वसिति’ इत्यस्मात् निष्पन्नः प्रातिपदिकः)

• प्राणाय: to/for Prāṇa
• प्राणाय: सम्प्रदान (नमः-क्रियायाः प्राप्ता/उद्देश्यः)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिकः)

• नमः: obeisance, salutation
• नमः: कर्म (नमः-क्रियायाः वस्तु/अर्पणम्)
• Type: Noun (indeclinable-like in usage)
• Root: नमस् (प्रातिपदिकः; √नम् ‘नमति’ भावः)

• यस्य: whose
• यस्य: सम्बन्ध (षष्ठी-सम्बन्धः)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकः)

• सर्वम्: all, entire
• सर्वम्: कर्म (वशे इति अधीनत्व-विषयः)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिकः)

• इदम्: this
• इदम्: कर्म (सर्वम् इदम् = ‘all this’)
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिकः)

• वशे: in (his) control, under sway
• वशे: अधिकरण (अधीनत्व-स्थानम्: ‘in (his) control’)
• Type: Noun
• Root: वश (प्रातिपदिकः)

• यः: who
• यः: कर्तृ (विशेष्य-सम्बन्धः: ‘he who’)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकः)

• भूतः: having become; being
• भूतः: कर्तृ-विशेषणम् (यः … भूतः)
• Type: Adjective/Participle
• Root: भूत (√भू ‘भवति’ क्त-प्रत्ययान्तः कृदन्त-प्रातिपदिकः)

• सर्वस्य: of all
• सर्वस्य: सम्बन्ध (ईश्वरः—षष्ठी-सम्बन्धः)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिकः)

• ईश्वरः: lord, ruler
• ईश्वरः: कर्तृ/विधेय (यः … ईश्वरः)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिकः)

• यस्मिन्: in whom
• यस्मिन्: अधिकरण (यत्र/यस्मिन् … प्रतिष्ठितम्)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकः)

• सर्वम्: everything
• सर्वम्: कर्तृ (प्रतिष्ठितम् इति कर्मणि-प्रयोगे कर्तृवत्)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिकः)

• प्रतिष्ठितम्: is established, is firmly set
• प्रतिष्ठितम्: विधेय (कर्मणि: ‘is established’)
• Type: Participle (past passive)
• Root: प्रति-√स्था (क्त-प्रत्ययान्तः कृदन्त-प्रातिपदिकः)

Attribution

Rishi: Prāṇa-hymn tradition (often attributed in ancillary tradition to Atharvanic seers; exact r̥ṣi per anukramaṇī to be verified).

Devata: Prāṇa (personified vital breath).

Chandas: Mixed; predominantly anuṣṭubh-like with prose-like segmentation.

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From direct address to expansive recognition of prāṇa’s cosmic dominion; settles into grounded assurance.","listener_experience":"Calm reverence; feeling held by a larger life-order.","intensity":5}