Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 39

Sukta 8

यदन्तरा द्यावापृथिवी अग्निरैत् प्रदहन् विश्वदाव्यः । यत्रातिष्ठन्नेकपत्नीः परस्तात् क्वेऽवासीन्मातरिश्वा तदानीम्

yád antárā dyā́vā-pṛthivī́ agnír áit pradáhan viśvadāvyàḥ | yátrātiṣṭhann éka-patnīḥ parástāt kvè ’vāsīn mātáriśvā́ tadā́nīm ||

When, between Heaven and Earth, the Fire went forth, burning on, a universal conflagration—where then stood the faithful wives beyond; where, indeed, was Mātariśvan at that season?

यत्which/that (relative)
यत्:
(सम्बन्ध/अन्वय-निर्देशकः)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यद्-शब्द
अन्तराbetween
अन्तरा:
अधिकारण (देश/अन्तराल-निर्देशः)
TypeIndeclinable
Rootअन्तरा (अव्यय)
द्यावापृथिवीheaven and earth
द्यावापृथिवी:
अधिकारण (ययोः मध्ये)
TypeNoun (dual compound)
Rootद्यावापृथिवी (समासः: द्यावा + पृथिवी)
अग्निःAgni; fire
अग्निः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
ऐत्went/moved
ऐत्:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootइ (धातु)
प्रदहन्burning forth; scorching
प्रदहन्:
कर्तृ (अग्नेः विशेषणम्)
TypeVerb (participle)
Rootदह् (धातु) + प्र- (उपसर्ग)
विश्वदाव्यःall-consuming; burning everything
विश्वदाव्यः:
कर्तृ (अग्नेः विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootविश्वदाव्य (प्रातिपदिक; ‘विश्व’ + ‘दाव्य’)
यत्रwhere
यत्र:
अधिकारण (स्थानवाचकः)
TypeIndeclinable
Rootयत्र (अव्यय)
अतिष्ठत्stood; remained
अतिष्ठत्:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootस्था (धातु) + अधि/आ? (पाठे ‘अतिष्ठन्’ इति बहुवचन-रूपं दृश्यते; पदे ‘अतिष्ठत्’/‘अतिष्ठन्’)
एकपत्नीःhaving one husband; united under one lord
एकपत्नीः:
कर्तृ (अतिष्ठन् इत्यस्य)
TypeNoun/Adjective (collective epithet)
Rootएकपत्नी (प्रातिपदिक; एक + पत्नी)
परस्तात्beyond; from above/farther
परस्तात्:
अधिकारण (दिशा/देशः)
TypeIndeclinable
Rootपरस्तात् (अव्यय)
क्वwhere?
क्व:
अधिकारण (प्रश्न-स्थानवाचकः)
TypeIndeclinable
Rootक्व (अव्यय)
अवासीम्was dwelling; stayed
अवासीम्:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootवस् (धातु) + अव- (उपसर्ग)
मातरिश्वाMātariśvan (wind/fire-bringer)
मातरिश्वा:
कर्तृ (अवासीम् इत्यस्य)
TypeNoun (proper)
Rootमातरिश्वन् (प्रातिपदिक; देव-नाम)
तदानीम्at that time
तदानीम्:
अधिकारण (कालः)
TypeIndeclinable
Rootतदानीम् (अव्यय; तदा + नीम्)

Rishi: As per AVŚ 10.8 speculative tradition (variable in anukramaṇī)

Devata: Agni; Mātariśvan (as carrier of Agni/breath)

Chandas: Anuṣṭubh (approx.)

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"bhayankara","emotional_arc":"Awe at cosmic fire → suspenseful fear → stabilizing inquiry.","listener_experience":"A charged, mythic intensity that becomes manageable through naming and questioning.","intensity":6}