Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 14

Sukta 4

कैरातिका कुमारिका सका खनति भेषजम्। हिरण्ययीभिरभ्रिभिर्गिरीणामुप सानुषु

kairātikā́ kumārikā́ sakā́ khanati bheṣajám | hiraṇyayī́bhir ábhribhir girīṇā́m úpa sā́nuṣu ||

The Kirāta woman, the maiden with her, digs up the remedy, with golden spades, upon the mountain-ridges.

कैरा॒तिकाa Kirāta woman (mountain/forest woman)
कैरा॒तिका:
कर्तृ
TypeNoun
Rootकैरा॒तिक (प्रातिपदिक) < किरात (जाति/वनवासी) + -इक/इका (स्त्री-प्रत्यय)
कु॑मारि॒काa young girl, maiden
कु॑मारि॒का:
कर्तृ (समन्वित-कर्तृ; पूर्वपदेन सह) अथवा विशेषण-भावे
TypeNoun
Rootकुमारिका (प्रातिपदिक) < कुमार + -इका
स॒काtogether (with), along
स॒का:
सहकारक (कर्तृ-सहचर) / अव्यय-सम्बन्ध
TypeIndeclinable
Rootसक (अव्यय/निपात; सहार्थे) अथवा सह (अव्यय) का वैदिक-रूपान्तर-सम्बन्धः
ख॑नतिdigs, excavates
ख॑नति:
क्रिया
TypeVerb
Root√खन् (खान्)
भेष॒जम्medicine; healing herb/remedy
भेष॒जम्:
कर्म
TypeNoun
Rootभेषज (प्रातिपदिक)
हि॒र॒ण्ययी॑भिःwith golden (implements) / golden
हि॒र॒ण्ययी॑भिः:
करण
TypeAdjective
Rootहिरण्ययी (प्रातिपदिक) < हिरण्य + -य (तद्धित) + -ई (स्त्री)
अभ्रि॑भिःwith digging-tools/spades
अभ्रि॑भिः:
करण
TypeNoun
Rootअभ्रि (प्रातिपदिक; वैदिक) = खोदनी/कुदाल/खुरपी (digging tool)
गिरी॒णाम्of the mountains
गिरी॒णाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootगिरि (प्रातिपदिक)
उपnear, upon
उप:
अधिकारण-सम्बन्ध (देश/समीप)
TypeIndeclinable
Rootउप (उपसर्ग/अव्यय)
सानु॑षुon the ridges/slopes (summits)
सानु॑षु:
अधिकरण
TypeNoun
Rootसानु (प्रातिपदिक) = पर्वत-प्रस्थ/शिखर-प्रदेश

Rishi: Atharvanic tradition (as per AV 10.4 anukramaṇī; not supplied in input)

Devata: Oṣadhi/Bheṣaja (the remedy as personified efficacy)

Chandas: Anuṣṭubh (probable; requires metrical verification)

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"From search → discovery → assurance of cure.","listener_experience":"Hope and trust in medicine; a sense that help is being actively brought.","intensity":4}