Adhyaya 74: Measures of the Earth and the Cosmos: The Expansion of the Universe and the Division of Continents and Regions

Verse 1

श्रीवराह उवाच । पुनस्ते ऋषयः सर्वे तं पप्रच्छुः सनातनम् । रुद्रं पुराणपुरुषं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । विश्वरूपमजं शम्भुं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ॥ ७४.१ ॥

Śrī Varāha bersabda: Kemudian semua resi itu kembali bertanya kepada Yang Kekal—Rudra, Purusa Purba, abadi, teguh, tak-lenyap; berwujud semesta, tak-terlahir, Śambhu, bermata tiga, pemegang trisula.

Verse 2

ऋषय ऊचुः । त्वं परः सर्वदेवानामस्माकं च सुरेश्वर । पृच्छाम तेन त्वां प्रश्नमेकं तद् वक्तुमर्हसि ॥ ७४.२ ॥

Para resi berkata: Engkau Mahatinggi di antara semua dewa, dan juga penguasa para sura bagi kami. Karena itu kami mengajukan satu pertanyaan; sudilah engkau menjelaskannya.

Verse 3

भूमिप्रमाणसंस्थानं पर्वतानां च विस्तारम् । समुद्राणां नदीणां च ब्रह्माण्डस्य च विस्तारम् । अस्माकं ब्रूहि कृपया देवदेव उमापते ॥ ७४.३ ॥

Wahai Dewa para dewa, wahai pasangan Umā! Mohon berkenan menjelaskan kepada kami ukuran dan susunan bumi, keluasan pegunungan, keluasan samudra dan sungai, serta keluasan telur kosmis (brahmāṇḍa).

Verse 4

रुद्र उवाच । सर्वेष्वेव पुराणेषु भूर्लोकः परिकीर्त्यते । ब्रह्मविष्णुभवादीनां वायव्ये च सविस्तरम् ॥ ७४.४ ॥

Rudra bersabda: “Dalam semua Purāṇa, Bhūrloka (dunia bumi) memang dipaparkan; dan dalam Vāyavīya (Purāṇa), kisah mengenai Brahmā, Viṣṇu, Bhava (Śiva), dan lainnya dijelaskan dengan terperinci.”

Verse 5

इदानीं च प्रवक्ष्यामि समासाद् वः क्षमान्तरम् । तन्निबोधत धर्मज्ञा गदतो मम सत्तमाः ॥ ७४.५ ॥

Sekarang akan kujelaskan kepada kalian secara ringkas suatu selang waktu (antara) yang lain. Pahamilah dengan baik, wahai para mengetahui dharma, wahai yang utama di antara orang saleh, ketika aku berbicara.

Verse 6

योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतो मुख्यतस्तु—अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्युपलक्षित—विज्ञानमात्ररूपम्। स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व-रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज। तच्च सृष्ट्वा—नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार। तस्मिन्सकलवेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिरभवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायम्भुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज। यः स्वायम्भुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते। तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ। प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः—आग्नीघ्रोऽग्निबाहुर्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः। स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास। तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे—शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति। पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम्। तयोर् देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ। धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम्। शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः। सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः जीमूतस्य जीमूत इति—एते शाल्मलेर्देशाः। तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः—कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरो द्याण्डकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति। तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि। कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा—उद्भिदो वेणुमांश्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि। शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा—शान्तभयशिशिरसुखोदयम् नन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति। एते सप्त पुत्राः—एतन्नामान्येव वर्षाणि। अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः—तद्यथा नाभिः किम्पुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति। एतन्नामान्येव वर्षाणि। नाभेर् हिमवन्तं हेमकूटं किम्पुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यं इलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयम् उत्तरं च शृङ्गवतं कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति। एवं स्वायम्भुवेऽन्तरे भुवनप्रतिष्ठा। कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च। एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति। अत्र नाभेः सर्गं कथयामि। नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः। तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर् दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम। भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर् नाम। तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ। सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर् नाम। तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम। तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्ता तस्य निखातो निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः। तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः। तस्य राजो राजस्य शतजित्। तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनैमा वर्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम्॥ ७४.६ ॥

Nārāyaṇa itu—yang merupakan wujud Ātman Tertinggi yang tersingkap melalui pemahaman segala pengetahuan, tanpa noda, setipis atom dan tak terpikirkan hakikatnya—meresapi semua alam yang tampak dan tak tampak; berbusana kuning, berdada lapang, dan menopang bumi. Dari segi sifat, Ia terutama ditandai sebagai halus dan agung, panjang dan pendek, tidak kurus dan tidak gemuk, tidak hitam dan tidak merah, dan seterusnya; hakikat-Nya semata-mata kesadaran murni. Sang Bhagavān, dalam tiga corak yang didominasi sattva, rajas, dan tamas, menciptakan air. Setelah menciptakan air, Pribadi tanpa awal, Tuhan Tertinggi Nārāyaṇa—yang meliputi seluruh jagat, bersifat ilahi, bersifat yajña, dan bersifat air, berwujud air—ketika tertidur dalam yoga-nidrā, dari pusarnya memancar teratai sejati. Di atasnya tampak Brahmā, Prajāpati, gudang segala Veda, yang hakikatnya tak terpikirkan. Ia mula-mula melahirkan para ṛṣi ber-dharma pengetahuan seperti Sanaka, Sanandana, dan Sanatkumāra; kemudian menciptakan Svāyambhuva Manu, Marīci dan yang lain hingga Dakṣa. Sejak Svāyambhuva Manu yang diciptakan oleh Tuhan, keluasan tatanan dunia dijelaskan. Manu memiliki dua putra: Priyavrata dan Uttānapāda. Priyavrata memiliki sepuluh putra: Āgnīdhra, Agnibāhu, Medha, Medhātithi, Dhruva, Jyotiṣmān, Dyutimān, Havya, Vapuṣmān, dan Savana. Priyavrata menempatkan tujuh putranya sebagai penguasa tujuh benua: Āgnīdhra atas Jambūdvīpa; Medhātithi atas Śākadvīpa; Jyotiṣmān atas Kuśadvīpa; Dyutimān atas Krauñcadvīpa; Vapuṣmān atas Śālmaladvīpa; Havya atas Gomedadvīpa; dan Savana sebagai penguasa Puṣkaradvīpa. Savana di Puṣkara memiliki dua putra, Mahāvīta dan Dhātakī; wilayah mereka ditegakkan menurut nama. Dhātakī memiliki bagian bernama Dhātakīkhaṇḍa, dan Kumuda memiliki wilayah bernama Kaumuda. Vapuṣmān, penguasa Śālmala, memiliki tiga putra—Sakuśa, Vaidyuta, dan Jīmūta—dan wilayah Śālmala dinamai menurut mereka. Dyutimān memiliki tujuh putra—Kuśala, Manugoṣṭha, Uṣṇa, Pīvara, Dyāndhakāraka, Muni, dan Dundubhi—dan di Krauñca ada tujuh wilayah besar dengan nama-nama itu. Jyotiṣmān dari Kuśa juga memiliki tujuh putra—Udbhida, Veṇumāṁś, Rathopalambana, Dhṛti, Prabhākara, Kapila, dan seterusnya—dan provinsi dipahami menurut nama-nama itu. Medhātithi dari Śāka memiliki tujuh putra—Śāntabhaya, Śiśira, Sukhodaya, Nanda, Śiva, Kṣemaka, dan Dhruva—dan nama-nama itu pula menjadi nama provinsi. Āgnīdhra, penguasa Jambūdvīpa, memiliki sembilan putra: Nābhi, Kimpuruṣa, Harivarṣa, Ilāvṛta, Ramyaka, Hiraṇmaya, Kuru, Bhadrāśva, dan Ketumāla—itulah nama-nama wilayah. Dengan jajaran pegunungan dan pembagian (Himavat, Hemakūṭa, Niṣadha, Meru beserta Ilāvṛta di tengah, Nīla, Śveta, Śṛṅgavat, Mālyavat, Gandhamādana, dan lain-lain), tatanan dunia ditegakkan pada Manvantara Svāyambhuva. Pada setiap kalpa, demikian pula, pemeliharaan dan tata kelola bumi diatur oleh kelompok tujuh raja; itulah sifat yang berulang dari kalpa. Selanjutnya silsilah dari Nābhi: Nābhi memperanakkan Ṛṣabha melalui Merudevī; dari Ṛṣabha lahir Bharata, dan wilayah selatan Himālaya dinamai Bhārata. Putra Bharata bernama Sumati; setelah menyerahkan kerajaan, Bharata pergi ke hutan. Lalu berlanjutlah suksesi raja-raja (Satsu, Indradyumna, dan seterusnya) hingga Śatajit; ia memiliki seratus putra, oleh mereka rakyat bertambah, dan Bhārata-varṣa ini, bersama tujuh benua, ditandai serta ditata.

Verse 7

तेषां वंशप्रसूत्याऽऽ तु भुक्तेयं भारती प्रजा । कृतत्रेतादियुक्त्या तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ॥ ७४.७ ॥

Melalui pertumbuhan garis keturunan mereka, rakyat Bhāratī (penduduk Bhārata) ini terpelihara. Menurut susunan zaman Kṛta, Tretā, dan seterusnya, penamaan (hitungan) yuga dinyatakan berjumlah tujuh puluh satu.

Verse 8

भुवनस्य प्रसङ्गेन मन्वन्तरमिदं शुभम् । स्वायम्भुवं च कथितं मनोर्द्वीपान्निबोधत ॥ ७४.८ ॥

Sehubungan dengan uraian tentang alam-alam, Manvantara yang mulia ini—Svāyambhuva Manvantara—telah dijelaskan. Sekarang pahamilah pulau-pulau (dvīpa) milik Manu.