Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 84

Devanagari script

तदा प्रहस्य चोवाच पुरंदरमकल्मषा । आत्मौपम्येन सर्वत्र पश्यति त्वं पुरंदर

Transliteration

tadā prahasya covāca puraṃdaramakalmaṣā | ātmaupamyena sarvatra paśyati tvaṃ puraṃdara

Translation

Lalu Śacī yang suci tanpa noda, sambil tersenyum, berkata kepada Purandara: “Wahai Purandara, engkau memandang segala sesuatu di mana-mana dengan menakarnya pada dirimu sendiri.”

Word by Word

• तदा: then
• तदा: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक अव्यय (then)

• प्रहस्य: having laughed
• प्रहस्य: Kriya (Gerundial/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + √हस् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), पूर्वकालिक क्रिया (having laughed)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• पुरंदरम्: to Purandara (Indra)
• पुरंदरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुरंदर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अकल्मषा: the spotless (lady)
• अकल्मषा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अ (नञ्) + कल्मष (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (निर्मला)

• आत्मौपम्येन: by self-comparison; by analogy with oneself
• आत्मौपम्येन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक) + औपम्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—आत्मनः औपम्यम् (षष्ठी-तत्पुरुष)

• सर्वत्र: everywhere
• सर्वत्र: Adhikarana (Scope/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: सर्वत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्यय (everywhere)

• पश्यति: sees
• पश्यति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √पश् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान/Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तम/मध्यम? (2nd person pronoun), प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• पुरंदर: O Purandara
• पुरंदर: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पुरंदर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Śacī (Indrāṇī) speaking to Indra

Visual Art Cues

Scene: Śacī, spotless and smiling, gently rebukes Indra: he sees the world through his own measure; her laughter is compassionate, not mocking.

Characters & Entities

• Śacī (Indrāṇī)
• Indra (Purandara)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Projection distorts truth; purity of judgment comes from self-awareness and humility.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is referenced in this verse; it supports the moral frame within Kedārakhaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is ethical instruction through dialogue.