Adhyaya 44

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सर्ववेदार्थतत्त्वज्ञ पुराणार्णवपारग । व्यासपादांबुजद्वंद्वनमस्कारहृताशुभ

Para ṛṣi berkata: Wahai yang mengetahui hakikat sejati seluruh makna Veda, wahai yang telah menyeberangi samudra Purāṇa; yang segala ketidakberuntungannya sirna oleh sujud pada sepasang kaki-teratai Vyāsa!

Verse 2

पुराणार्थोपदेशेन सर्वप्राण्युपका रक । त्वया ह्यनुगृहीताः स्म पुराणकथनाद्वयम्

Dengan ajaranmu tentang makna Purāṇa, engkau menjadi penolong bagi semua makhluk. Sungguh, melalui kisah Purāṇa ini kami telah dianugerahi rahmatmu.

Verse 3

अधुना सेतुमाहात्म्यकथनात्सुतरां मुने । वयं कृतार्थाः संजाता व्यासशिष्य महामते

Wahai resi, dengan penuturanmu yang amat mulia tentang kemuliaan Setu, kami menjadi tuntas dan terpenuhi. Wahai yang berhati agung, murid Vyāsa, sungguh kami puas dan tenteram.

Verse 4

यथा प्रातिष्ठिपल्लिंगं रामो दशरथात्मजः । तच्छ्रोतुं वयमिच्छामस्त्वमिदानीं वदस्व नः

Bagaimana Śrī Rāma putra Daśaratha menegakkan dan mempratiṣṭhā-kan Liṅga itu—itulah yang ingin kami dengar. Kini, mohon katakan kepada kami.

Verse 5

श्रीसूत उवाच । यदर्थं स्थापितं लिंगं गन्धमादनपर्वते । रामचन्द्रेण विप्रेंद्र तदिदानीं ब्रवीमि वः

Śrī Sūta bersabda: Wahai yang terbaik di antara para brāhmaṇa, kini akan kukatakan kepada kalian untuk tujuan apakah Rāmacandra menegakkan Liṅga di Gunung Gandhamādana.

Verse 6

हृतभार्यो वनाद्रामो रावणेन बलीयसा । कपिसेनायुतो धीरः ससौमि त्रिर्महाबलः

Rāma, yang istrinya diculik dari rimba oleh Rāvaṇa yang perkasa, tetap teguh dan gagah; ia berangkat bersama bala tentara kera, beserta Saumitrī (Lakṣmaṇa) yang amat kuat.

Verse 7

महेंद्रं गिरिमासाद्य व्यलोकयत वारिधिम् । तस्मिन्नपारे जलधौ कृत्वा सेतुं रघूद्वहः

Setibanya di Gunung Mahendra, sang permata wangsa Raghu memandang samudra; lalu di lautan yang tiada bertepi itu ia membangun Setu, jembatan suci.

Verse 8

तेन गत्वा पुरीं लंकां रावणेनाभिरक्षि ताम् । अस्तंगते सहस्रांशौ पौर्णमास्यां निशामुखे

Melalui jembatan itu ia menuju kota Laṅkā yang dijaga ketat oleh Rāvaṇa. Ketika sang Surya bersinar seribu sinar telah terbenam—pada malam purnama, saat gelap mulai turun—

Verse 9

रामः ससैनिको विप्राः सुवेलगिरिमारुहत् । ततः सौधस्थितं रात्रौ दृष्ट्वा लंकेश्वरं बली

Wahai para brāhmaṇa, Rāma beserta bala tentaranya mendaki Gunung Suvela. Lalu pada malam hari, melihat penguasa Laṅkā yang perkasa berdiri di istananya—

Verse 10

सूर्यपुत्रोऽस्य मुकुटं पातयास भूतले । राक्षसो भग्नमुकुटः प्रविवेश गृहोदरम्

Putra Surya (Sugrīva) menjatuhkan mahkotanya ke tanah. Sang rākṣasa, dengan mahkota hancur, masuk ke ruang dalam kediamannya.

Verse 11

गृहं प्रविष्टे लंकेशे रामः सुग्रीवसंयुतः । सानुजः सेनया सार्द्धमवरुह्य गिरेस्तटात्

Ketika penguasa Laṅkā telah masuk ke dalam rumahnya, Rāma—bersama Sugrīva—dengan adiknya serta bala tentara, turun dari lereng gunung.

Verse 12

सेनां न्यवेशयद्वीरो रामो लंकासमीपतः । ततो निवेशमानांस्तान्वानरान्रावणानुगाः

Sang pahlawan Rāma mendirikan perkemahan pasukan dekat Laṅkā. Lalu ketika para vānara itu sedang menata tempat tinggal, para pengikut Rāvaṇa—

Verse 13

अभिजग्मुर्महाकायाः सायुधाः सहसैनिकाः । पर्वणः पूतनो जृंभः खरः क्रोधवशो हरिः

Maka para kesatria bertubuh raksasa, bersenjata dan bersama bala tentaranya, maju—Parvaṇa, Pūtanā, Jṛmbha, Khara, dan Hari yang dikuasai amarah.

Verse 14

प्रारुजश्चारुजश्चैव प्रहस्तश्चेतरे तथा । ततोऽभिपततां तेषामदृश्यानां दुरात्मनाम्

Prāruja dan Cāruja, juga Prahasta serta yang lain; lalu para durjana itu, bergerak tak terlihat, menerjang untuk menyerang.

Verse 15

अन्तर्धानवधं तत्र चकार स्म विभीषणः । ते दृश्यमाना बलिभिर्हरिभिर्दूरपातिभिः

Di sana Vibhīṣaṇa mematahkan dan membinasakan siasat ‘menghilang’ mereka. Setelah tampak, mereka ditumbangkan oleh para Vānara perkasa yang mampu melempar dari jauh.

Verse 16

निहताः सर्वतश्चैते न्यपतन्वै गतासवः । अमृष्यमाणः सबलो रावणो निर्ययावथ

Mereka semua terbunuh dari segala arah dan roboh—nyawa pun lepas. Tak sanggup menahannya, Rāvaṇa lalu maju keluar bersama pasukannya.

Verse 17

व्यूह्य तान्वानरान्सर्वान्न्यवारयत सायकैः । राघवस्त्वथ निर्याय व्यूढानीको दशाननम्

Setelah menyusun seluruh pasukan Vānara, ia menahan mereka dengan anak panah. Lalu Rāghava pun maju, dengan bala yang tersusun dalam formasi perang, menghadapi Daśānana (Rāvaṇa).

Verse 18

प्रत्ययुध्यत वेगेन द्वंद्वयुद्धमभूत्तदा । युयुधे लक्ष्मणेनाथ इंद्रजिद्रावणात्मजः

Mereka membalas dengan cepat; saat itu terjadilah duel satu lawan satu. Indrajit, putra Rāvaṇa, maju bertempur melawan Lakṣmaṇa.

Verse 19

विरूपाक्षेण सुग्रीवस्तारेयेणापि खर्वटः । पौंड्रेण च नलस्तत्र पुटेशः पनसेन च

Sugrīva bertarung melawan Virūpākṣa; Kharvaṭa melawan Tāreya; dan di sana Nala berduel dengan Pauṇḍra, sedangkan Puṭeśa melawan Panasa.

Verse 20

अन्येपि कपयो वीरा राक्षसैर्द्वंद्वमेत्य तु । चक्रुर्युद्धं सुतुमुलं भीरूणां भयवर्द्धनम्

Para pahlawan Vānara lainnya pun berhadapan dengan para Rākṣasa dalam duel; mereka mengobarkan perang yang amat dahsyat dan riuh, yang menambah gentar hati para pengecut.

Verse 21

अथ रक्षांसि भिन्नानि वानरैर्भीमविक्रमैः । प्रदुद्रुवू रणादाशु लंकां रावणपालिताम्

Kemudian para Rākṣasa, dihancurkan oleh Vānara yang berdaya-gagah menggetarkan, segera lari dari medan perang menuju Laṅkā yang dijaga Rāvaṇa.

Verse 22

भग्नेषु सर्वसैन्येषु रावणप्रेरितेन वै । पुत्रेणेंद्रजिता युद्धे नागास्त्रैरतिदारुणैः

Ketika seluruh bala tentara kacau-balau, Indrajit—putra Rāvaṇa yang didorong olehnya—memakai dalam pertempuran Nāgāstra yang amat mengerikan, senjata-serpih ular.

Verse 23

विद्धौ दाशरथी विप्रा उभौ तौ रामलक्ष्मणौ । मोचितौ वैनतेयेन गरुडेन महात्मना

Wahai para brāhmaṇa, meski Rāma dan Lakṣmaṇa, keturunan Daśaratha, telah terkena serangan, mereka dibebaskan oleh Garuḍa yang berhati luhur, putra Vinatā.

Verse 24

तत्र प्रहस्तस्तरसा समभ्येत्य विभीषणम् । गदया ताडयामास विनद्य रणकर्कशः

Di sana Prahasta melesat dengan dahsyat menuju Vibhīṣaṇa; sambil mengaum garang di medan laga, ia menghantamnya dengan gada.

Verse 25

स तयाभिहतो धीमान्गदया भामिवेगया । नाकंपत महाबाहुर्हिमवानिव सुस्थितः

Walau dihantam gada yang secepat kilat itu, Vibhīṣaṇa yang bijaksana dan berlengan perkasa tidak berguncang; ia teguh laksana Himālaya.

Verse 26

ततः प्रगृह्य विपुलामष्टघंटां विभीषणः । अभिमंत्र्य महाशक्तिं चिक्षे पास्य शिरः प्रति

Kemudian Vibhīṣaṇa mengangkat senjata besar berlonceng delapan; setelah disucikan dengan mantra sebagai mahā-śakti, ia melemparkannya ke arah kepala musuhnya.

Verse 27

पतंत्या स तया वेगाद्राक्षसोऽशनिना यथा । हृतोत्तमांगो ददृशे वातरुग्ण इव द्रुमः

Tersambar senjata yang jatuh cepat itu, sang rākṣasa tampak seperti dihantam halilintar: kepalanya tercerabut, laksana pohon yang patah diterjang angin.

Verse 28

तं दृष्ट्वा निहतं संख्ये प्रहस्तं क्षणदाचरम् । अभिदुद्राव धूम्राक्षो वेगेन महता कपीन्

Melihat Prahasta, sang pejuang pengembara malam, telah gugur di medan laga, Dhūmrākṣa pun menerjang para kera dengan laju yang dahsyat.

Verse 29

कपिसैन्यं समालोक्य विद्रुतं पवनात्मजः । धूम्राक्षमाजघानाशु शरेण रणमूर्धनि

Melihat pasukan kera tercerai-berai, putra Dewa Angin, Hanumān, segera menghantam Dhūmrākṣa dengan anak panah di puncak pertempuran.

Verse 30

धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः । सर्वं राज्ञे यथावृत्तं रावणाय न्यवेदयन्

Melihat Dhūmrākṣa telah tewas, para niśācara yang tersisa pun melaporkan kepada raja mereka, Rāvaṇa, segala yang telah terjadi.

Verse 31

ततः शयानं लंकेशः कुम्भकर्णमबोधयत् । प्रबुद्धं प्रेषयामास युद्धाय स च रावणः

Kemudian penguasa Laṅkā membangunkan Kumbhakarṇa yang sedang terlelap; setelah terjaga, Rāvaṇa pun mengutusnya maju ke medan perang.

Verse 32

आगतं कुम्भकर्णं तं ब्रह्मास्त्रेण तु लक्ष्मणः । जघान समरे क्रुद्धो गतासुर्न्यपतच्च सः

Ketika Kumbhakarṇa maju, Lakṣmaṇa yang murka di medan laga menghantamnya dengan Brahmāstra; nyawanya pun lepas dan ia roboh.

Verse 33

दूषणस्यानुजौ तत्र वत्रवेगप्रमाथिनौ । हनुमन्नीलनिहतौ रावणप्रतिमौ रणे

Di sana, dua adik Dūṣaṇa, penghancur laju dan daya musuh, gugur di medan laga oleh Hanumān dan Nīla; dalam kepahlawanan perang mereka laksana Rāvaṇa sendiri.

Verse 34

वज्रदंष्ट्रं समवधीद्विश्वकर्मसुतो नलः । अकंपनं च न्यहनत्कुमुदो वानरर्षभः

Nala, putra Viśvakarman, menewaskan Vajradaṃṣṭra; dan Kumuda, laksana banteng di antara para vānarā, menjatuhkan Akaṃpana pula.

Verse 35

षष्ठ्यां पराजितो राजा प्राविशच्च पुरीं ततः । अतिकायो लक्ष्मणेन हतश्च त्रिशिरास्तथा

Pada hari keenam, sang raja yang kalah pun masuk kembali ke kota. Atikāya tewas oleh Lakṣmaṇa, dan Triśiras juga terbunuh demikian pula.

Verse 36

सुग्रीवेण हतौ युद्धे देवांत कनरांतकौ । हनूमता हतौ युद्धे कुम्भकर्णसुतावुभौ

Dalam pertempuran, Sugrīva menewaskan Devānta dan Kanarāṃtaka; dan dalam pertempuran pula Hanumān membunuh kedua putra Kumbhakarṇa.

Verse 37

विभीषणेन निहतो मकराक्षः खरात्मजः । तत इन्द्रजितं पुत्रं चोदयामास रावणः

Makarākṣa, putra Khara, ditumpas oleh Vibhīṣaṇa. Lalu Rāvaṇa mendorong putranya, Indrajit, untuk maju ke medan perang.

Verse 38

इन्द्रजिन्मोहयित्वा तौ भ्रातरौ रामलक्षमणौ । घोरैः शरैरंगदेन हतवाहो दिवि स्थितः

Indrajit, setelah memperdaya dua bersaudara Rāma dan Lakṣmaṇa, berdiri di angkasa; namun sais keretanya ditewaskan oleh Aṅgada dengan panah-panah dahsyat.

Verse 39

कुमुदांगदसुग्रीवनलजांबवदादिभिः । सहिता वानराः सर्वे न्यपतंस्तेन घातिताः

Semua vānaras—bersama Kumuda, Aṅgada, Sugrīva, Nala, Jāmbavān dan lainnya—jatuh tersungkur, terkena serangannya (Indrajit).

Verse 40

एवं निहत्य समरे ससैन्यौ रामलक्ष्मणौ । अंतर्दधे तदा व्योम्नि मेघनादो महाबलः

Demikianlah, setelah menjatuhkan Rāma dan Lakṣmaṇa beserta bala tentaranya di medan perang, Meghanāda (Indrajit) yang perkasa pun lenyap ke angkasa.

Verse 41

ततो विभीषणो राममिक्ष्वाकुकुलभूषणम् । उवाच प्रांजलिर्वाक्यं प्रणम्य च पुनःपुनः

Kemudian Vibhīṣaṇa, dengan kedua tangan terkatup, berkata kepada Rāma—permata wangsa Ikṣvāku—seraya bersujud hormat berulang kali.

Verse 42

अयमंभो गृहीत्वा तु राजराजस्य शासनात् । गुह्यकोऽभ्यागतो राम त्वत्सकाशमरिंदम

“Wahai Rāma, penakluk musuh! Yakṣa ini datang menghadapmu, membawa air ini atas titah raja segala raja.”

Verse 43

इदमंभः कुबेरस्ते महाराज प्रयच्छति । अंतर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परं तप

Wahai Maharaja, air suci ini dianugerahkan kepadamu oleh Dewa Kubera. Dengan air ini, makhluk-makhluk yang tersembunyi menjadi tampak—ini pertolongan tertinggi yang lahir dari tapa, untuk memperoleh darśana mereka yang menyamarkan diri.

Verse 44

अनेन स्पृष्टनयनो भूतान्यंतर्हितान्यपि । भवान्द्रक्ष्यति यस्मै वा भवानेतत्प्रदास्यति

Dengan mata yang disentuh air ini, engkau akan melihat bahkan makhluk-makhluk yang tersembunyi. Dan siapa pun yang engkau berkenan memberikannya, ia pun akan memperoleh penglihatan itu.

Verse 45

सोऽपि द्रक्ष्यति भूतानि वियत्त्यंतर्हितानि वै । तथेति रामस्तद्वारि प्रतिगृह्याथ सत्कृतम्

Ia pun sungguh akan melihat makhluk-makhluk yang tersembunyi di angkasa. Maka Rāma berkata, “Tathāstu,” lalu menerima air yang telah dimuliakan itu dengan hormat, dan memuliakannya sebagai anugerah suci.

Verse 46

चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश्च महाबलः । सुग्रीवजांबवन्तौ च हनुमानंगदस्तथा

Kemudian Lakṣmaṇa yang perkasa menyucikan kedua matanya (dengan air itu). Demikian pula Sugrīva dan Jāmbavān, serta Hanumān dan Aṅgada.

Verse 47

मैंदद्विविदनीलाश्च ये चान्ये वानरास्तथा । ते सर्वे रामदत्तेन वारिणा शुद्धचक्षुषः

Mainda, Dvivida, Nīla, dan para Vānara lainnya—semuanya, oleh air yang diberikan Rāma, menjadi suci penglihatannya.

Verse 48

आकाशेंतर्हितं वीरमपश्यन्रावणा त्मजम् । ततस्तमभिदुद्राव सौमित्रिर्दृष्टिगोचरम्

Mereka melihat putra Rāvaṇa yang gagah tersembunyi di angkasa. Lalu Saumitri (Lakṣmaṇa), setelah membawanya ke dalam jangkauan pandang, menerjangnya.

Verse 49

ततो जघान संकुद्धो लक्ष्मणः कृतलक्षणः । कुवेरप्रेषितजलैः पवित्रीकृतलोचनः

Lalu Lakṣmaṇa, murka namun teguh pada sasarannya, menghantamnya; matanya telah disucikan oleh air yang diutus Kubera.

Verse 50

ततः समभवद्युद्धं लक्ष्मणेंद्रजितोर्महत् । अतीव चित्रमाश्चर्यं शक्रप्रह्लादयोरिव

Maka terjadilah pertempuran besar antara Lakṣmaṇa dan Indrajit—sungguh menakjubkan dan ajaib, laksana benturan termasyhur Śakra dan Prahlāda.

Verse 51

ततस्तृतीयदिवसे यत्नेन महता द्विजाः । इंद्रजिन्निहतो युद्धे लक्ष्मणेन बलीयसा

Kemudian pada hari ketiga—wahai para dwija—setelah upaya yang amat besar, Indrajit tewas di medan laga oleh Lakṣmaṇa yang perkasa.

Verse 52

ततो मूलबलं सर्वं हतं रामेण धीमता । अथ क्रुद्धो दशग्रीवः प्रियपुत्रे निपातिते

Kemudian Rāma yang bijaksana memusnahkan seluruh pasukan utama. Setelah itu Daśagrīva (Rāvaṇa) menyala oleh amarah ketika putra kesayangannya telah dijatuhkan.

Verse 53

निर्ययौ रथमास्थाय नगराद्बहुसैनिकः । रावणो जानकीं हन्तुमुद्युक्तो विंध्यवारितः

Rāvaṇa menaiki keretanya dan berangkat dari kota dengan bala tentara besar, berniat membunuh Jānakī; namun ia tertahan dan terhalang, laksana dibendung Pegunungan Vindhya.

Verse 54

ततो हर्यश्वयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा । उपतस्थे रणे रामं मातलिः शक्रसारथिः

Kemudian Mātali, sais Indra, mendatangi Rāma di medan perang, datang dengan kereta bercahaya laksana matahari yang ditarik kuda-kuda keemasan.

Verse 55

ऐन्द्रं रथं समारुह्य रामो धर्मभृतां वरः । शिरांसि राक्षसेन्द्रस्य ब्रह्मास्त्रेणावधीद्रणे

Naik ke kereta ilahi milik Indra, Rāma—yang utama di antara para penegak Dharma—di medan laga memenggal kepala raja Rākṣasa dengan Brahmāstra.

Verse 56

ततो हतदशग्रीवं रामं दशरथात्मजम् । आशीर्भिर्जययुक्ताभिर्देवाः सर्षिपुरोगमाः

Lalu para dewa, dengan para Ṛṣi sebagai pemimpin, menganugerahi Rāma putra Daśaratha—yang telah menewaskan Daśagrīva—berkat-berkat sarat kemenangan.

Verse 57

तुष्टुवुः परिसंतुष्टाः सिद्धविद्याधरास्तथा । रामं कमलपत्राक्षं पुष्प वर्षेरवाकिरन्

Para Siddha dan Vidyādhara, dipenuhi sukacita, memuji Rāma bermata laksana kelopak teratai, serta menghujaninya dengan curahan bunga.

Verse 58

रामस्तैः सुरसंघातैः सहितः सैनिकैर्वृतः । सीतासौमित्रिसहितः समारुह्य च पुष्पकम्

Śrī Rāma, bersama rombongan para dewa dan dikelilingi bala tentaranya, lalu naik ke Puṣpaka Vimāna bersama Sītā dan Saumitrī (Lakṣmaṇa).

Verse 59

तथाभिषिच्य राजानं लंकायां च विभीषणम् । कपिसेनावृतो रामो गन्धमादनमन्वगात्

Demikianlah, setelah menobatkan Vibhīṣaṇa sebagai raja di Laṅkā, Rāma—dikepung pasukan kera—melanjutkan perjalanan menuju Gandhamādana.

Verse 60

परिशोध्य च वैदेहीं गंधमादनपर्वते । रामं कमलपत्राक्षं स्थितवानर संवृतम्

Sesudah Vaidehī (Sītā) dibuktikan suci dan dimuliakan di Gunung Gandhamādana, Rāma yang bermata laksana daun teratai berdiri di sana, dikelilingi para Vānara yang berhimpun.

Verse 61

हतलंकेश्वरं वीरं सानुजं सविभीषणम् । सभार्यं देववृंदैश्च सेवितं मुनिपुंगवैः

Rāma yang perkasa, pembunuh penguasa Laṅkā, berdiri bersama adiknya, bersama Vibhīṣaṇa dan permaisurinya; dilayani oleh rombongan para dewa serta dihormati oleh para ṛṣi utama.

Verse 62

मुनयोऽभ्यागता द्रष्टुं दंडकारण्य वासिनः । अगस्त्यं ते पुरस्कृत्य तुष्टुवुर्मैथिलीपतिम्

Para muni penghuni Hutan Daṇḍaka datang untuk ber-darśana; dengan Agastya di depan sebagai pemimpin, mereka melantunkan pujian kepada Maithilīpati (Rāma).

Verse 63

मुनय ऊचुः । नमस्ते रामचंद्राय लोकानुग्रहकारिणे । अरावणं जगत्कर्तुमवतीर्णाय भूतले

Para resi berkata: “Salam suci kepada Rāmacandra, pemberi anugerah bagi segala loka; yang turun ke bumi demi menegakkan dunia tanpa Rāvaṇa, untuk kesejahteraan semua makhluk.”

Verse 64

ताटिकादेहसंहर्त्रे गाधिजाध्वररक्षिणे । नमस्ते जितमारीच सुवाहुप्राणहारिणे

“Salam suci kepada-Mu, pemusnah raga Tāṭakā; pelindung yajña keturunan Gādhi, yakni Viśvāmitra. Salam suci kepada-Mu yang menaklukkan Mārīca dan merenggut nyawa Subāhu.”

Verse 65

अहल्यामुक्तिसंदायिपादपंकजरेणवे । नमस्ते हरकोदण्डलीलाभञ्जनकारिणे

“Salam suci kepada debu dari padma-kaki-Mu yang menganugerahkan mokṣa kepada Ahalyā; salam suci kepada-Mu yang, sebagai permainan ilahi, mematahkan busur Śiva.”

Verse 66

नमस्ते मैथिलीपाणिग्रहणोत्सवशालिने । नमस्ते रेणुकापुत्रपराजयविधायिने

“Salam suci kepada-Mu yang bersinar dalam upacara agung memegang tangan Maithilī; salam suci kepada-Mu yang menyebabkan kekalahan putra Reṇukā, Paraśurāma.”

Verse 67

सहलक्ष्मणसीताभ्यां कैकेय्यास्तु वरद्वयात् । सत्यं पितृवचः कर्तुं नमो वनमुपे युषे

“Salam suci kepada-Mu yang, bersama Lakṣmaṇa dan Sītā, pergi ke hutan karena dua anugerah Kaikeyī, demi menegakkan kebenaran sabda ayahanda.”

Verse 68

भरतप्रार्थनादत्तपादुकायुगुलाय ते । नमस्ते शरभंगस्य स्वर्गप्राप्त्यैकहेतवे

Wahai Tuhan, kepada-Mu sembah sujud: Engkau yang menganugerahkan sepasang paduka atas permohonan Bharata; dan Engkau yang menjadi satu-satunya sebab Śarabhaṅga mencapai surga.

Verse 69

नमो विराधसंहर्त्रे गृधराजस खाय ते । मायामृगमहाक्रूरमारीचांगविदारिणे

Sembah sujud kepada-Mu, pembinasā Virādha; kepada-Mu, sahabat raja burung nasar Jaṭāyu; dan kepada-Mu yang merobek anggota Mārīca yang amat kejam, sang rusa ilusi.

Verse 70

सीतापहारिलोकेशयुद्धत्यक्तकलेवरम् । जटायुषं तु संदह्य तत्कैवल्यप्रदायिने

Sembah sujud kepada-Mu: setelah mengkremasi Jaṭāyu yang gugur dalam perang melawan penguasa kaum penculik Sītā, Engkau menganugerahinya kaivalya, pembebasan tertinggi.

Verse 71

नमः कबंधसंहर्त्रे शवरीपूजितांघ्रये । प्राप्तसुग्रीवसख्याय कृतवालिवधाय ते

Sembah sujud kepada-Mu, pembinasā Kabandha; kepada-Mu yang telapak kaki-Nya dipuja Śabarī; kepada-Mu yang meraih persahabatan Sugrīva dan menuntaskan pembunuhan Vāli.

Verse 72

नमः कृतवते सेतुं समुद्रे वरुणालये । सर्वराक्षससंहर्त्रे रावणप्राणहारिणे

Sembah sujud kepada-Mu yang membangun Setu di samudra, kediaman Varuṇa; sembah sujud kepada-Mu, pemusnah segala rākṣasa, perenggut nyawa Rāvaṇa.

Verse 73

संसारांबुधिसंतारपोतपादांबुजाय ते । नमो भक्तार्तिसंहर्त्रे सच्चिदानंदरूपिणे

Wahai Tuhan, teratai kaki-Mu laksana perahu penyeberang lautan samsara; sembah sujud kepada-Mu. Penghapus duka para bhakta, Engkau berhakikat Sat-Cit-Ananda.

Verse 74

नमस्ते राम भद्राय जगतामृद्धिहेतवे । रामादिपुण्यनामानि जपतां पापहारिणे

Salam hormat kepada-Mu, Rāma yang mulia, sebab kemakmuran jagat. Nama-nama suci yang bermula dengan “Rāma” melenyapkan dosa orang yang melantunkannya dalam japa.

Verse 76

ससीताय नमस्तुभ्यं विभीषणसुखप्रद । लंकेश्वरवधाद्राम पालितं हि जगत्त्वया

Sembah sujud kepada-Mu beserta Sītā, wahai pemberi sukacita bagi Vibhīṣaṇa. Wahai Rāma, dengan menewaskan penguasa Laṅkā, sungguh Engkau telah melindungi dunia.

Verse 77

रक्षरक्ष जगन्नाथ पाह्य स्माञ्जानकीपते । स्तुत्वैवं मुनयः सर्वे तूष्णीं तस्थुर्द्विजोत्तमाः

“Lindungilah, lindungilah, wahai Tuhan jagat; selamatkanlah kami, wahai suami Jānakī!” Setelah memuji demikian, semua resi—yang utama di antara kaum dwija—berdiri dalam hening.

Verse 78

श्रीसूत उवाच । य इदं रामचन्द्रस्य स्तोत्रं मुनिभिरीरितम् । त्रिसंध्यं पठते भक्त्या भुक्तिं मुक्तिं च विंदति

Śrī Sūta bersabda: Siapa pun yang dengan bhakti melantunkan stotra Rāmacandra ini—sebagaimana diucapkan para resi—pada tiga sandhyā, memperoleh bhukti dan mukti sekaligus.

Verse 79

प्रयाणकाले पठतो न् भीतिरुपजायते । एतत्स्तोत्रस्य पठनाद्भूतवेतालकादयः

Barangsiapa melantunkannya pada saat ajal mendekat, tiada rasa takut timbul. Dengan pembacaan stotra ini, makhluk seperti bhūta dan vetāla serta sejenisnya tersingkir.

Verse 80

नश्यंति रोगा नश्यंति नश्यते पापसंचयः । पुत्रकामो लभेत्पुत्रं कन्या विंदति सत्पतिम्

Penyakit-penyakit lenyap; timbunan dosa pun musnah. Yang mendambakan putra memperoleh putra, dan seorang gadis mendapatkan suami yang mulia.

Verse 81

मोक्षकामो लभेन्मोक्षं धनकामो धनं लभेत् । सर्वान्कामानवाप्नोति पठन्भक्त्या त्विमं स्तवम्

Yang merindukan mokṣa memperoleh mokṣa; yang mendambakan harta memperoleh harta. Dengan melantunkan stava ini penuh bhakti, seseorang meraih segala tujuan yang diinginkan.

Verse 82

ततो रामो मुनीन्प्राह प्रणम्य च कृतांजलिः । अहं विशुद्धये प्राप्यः सकलैरपि मानवैः

Kemudian Rāma, setelah bersujud kepada para resi dengan kedua tangan terkatup, berkata: “Demi penyucian, Aku patut didekati oleh semua manusia.”

Verse 83

मद्दृष्टिगोचरो जन्तुर्नित्यमोक्षस्य भाजनम् । तथापि मुनयो नित्यं भक्तियुक्तेन चेतसा

Setiap makhluk yang masuk dalam jangkauan pandang-Ku senantiasa menjadi wadah yang layak bagi mokṣa. Namun demikian, wahai para resi, tetaplah selalu berbatin yang terpaut pada bhakti.

Verse 84

स्वात्मलाभेन संतुष्टान्साधून्भूतसुहृत्तमान् । निरहंकारिणः शांतान्नमस्याम्यूर्ध्वरेतसः

Aku bersujud hormat kepada para sadhu yang puas dalam perolehan Diri (Ātman), sahabat terbaik bagi semua makhluk—tanpa keakuan, tenteram, dan teguh dalam laku tapa-śāstra (ūrdhvareta).

Verse 85

यस्माद्ब्रह्मण्यदेवोऽहमतो विप्रान्भजे सदा । युष्मान्पृच्छाम्यहं किंचित्तद्वदध्वं विचार्य तु

Karena aku adalah Brahmaṇya-deva, maka senantiasa aku memuliakan para vipra. Kini aku bertanya sesuatu kepada kalian—jawablah setelah dipertimbangkan dengan saksama.

Verse 86

रावणस्य वधाद्विप्रा यत्पापं मम वर्तते । तस्य मे निष्कृतिं ब्रूत पौलस्त्यवधजस्य हि । यत्कृत्वा तेन पापे न मुच्येऽहं मुनिपुंगवाः

Wahai para vipra, dosa apa pun yang melekat padaku karena membunuh Rāvaṇa—keturunan Pulastya—katakanlah penebusannya bagiku. Wahai para muni utama, dengan perbuatan apakah aku akan terbebas dari dosa itu?

Verse 87

मुनय ऊचुः । सत्यव्रत जगन्नाथ जगद्रक्षाधुरंधर

Para resi berkata: Wahai engkau yang berkaul kebenaran, wahai Jagannātha, wahai penanggung beban pelindung jagat raya—

Verse 88

सर्वलोकोपकारार्थं कुरु राम शिवार्चनम् । गन्धमादनशृंगेऽस्मिन्महापुण्ये विमुक्तिदे

Demi kesejahteraan semua loka, wahai Rāma, lakukanlah pemujaan kepada Śiva di puncak Gandhamādana ini—yang maha suci dan menganugerahkan mokṣa.

Verse 89

शिवलिंगप्रतिष्ठां त्वं लोकसंग्रहकाम्यया । कुरु राम दशग्रीववधदोषापनुत्तये

Wahai Rāma, demi kesejahteraan dan keterhimpunan dunia, tegakkanlah Śiva-liṅga, agar noda akibat membunuh Daśagrīva tersucikan.

Verse 91

यत्त्वया स्थाप्यते लिगं गन्धमादनपर्वते । अस्य संदर्शनं पुंसां काशीलिंगावलोकनात्

Liṅga yang akan engkau dirikan di Gunung Gandhamādana—sekadar memandangnya saja bagi manusia melampaui pahala memandang liṅga-liṅga di Kāśī.

Verse 92

अधिकं कोटिगुणितं फलवत्स्यान्न संशयः । तव नाम्ना त्विदं लिंगं लोके ख्यातिं समश्नुताम्

Tanpa ragu, buahnya akan berlipat seratus juta kali. Dan semoga liṅga ini meraih kemasyhuran di dunia dengan namamu sendiri.

Verse 93

नाशकं पुण्यपापाख्यकाष्ठानां दहनोपमम् । इदं रामेश्वरं लिंगं ख्यातं लोके भविष्यति

Liṅga ini, Rāmeśvara, akan termasyhur di dunia—melenyapkan baik pahala maupun dosa, laksana api yang melahap kayu bakar.

Verse 94

मा विलंबं कुरुष्वातो लिंगस्थापनकर्मणि । रामचंद्र महाभाग करुणापूर्णविग्रह

Karena itu, janganlah menunda upacara penegakan liṅga. Wahai Rāmacandra, yang mulia, yang wujudnya dipenuhi welas asih.

Verse 95

श्रीसूत उवाच । इति श्रुत्वा वचो रामो मुनीनां तं मुनीश्वराः । पुण्यकालं विचार्याथ द्विमुहूर्तं जगत्पतिः

Śrī Sūta bersabda: Setelah mendengar sabda para resi, Rāma—Tuan semesta—merenungkan waktu suci dan menetapkan selang dua muhūrta yang penuh berkah.

Verse 96

कैलासं प्रेषयामास हनुमन्तं शिवालयम् । शिवलिंगं समानेतुं स्थापनार्थं रघूद्वहः

Rāma, putra utama wangsa Raghu, mengutus Hanumān ke Kailāsa, kediaman Śiva, untuk membawa Śiva-liṅga demi upacara penahbisan dan penegakan.

Verse 97

राम उवाच । हनूमन्नंजनीसूनो वायुपुत्र महाबल । कैलासं त्वरितो गत्वा लिंगमानय मा चिरम्

Rāma bersabda: “Wahai Hanumān, putra Añjanī, putra Vāyu yang mahaperkasa! Pergilah segera ke Kailāsa dan bawalah liṅga itu; jangan berlambat.”

Verse 98

इत्याज्ञप्तस्स रामेण भुजावास्फाल्य वीर्यवान् । मुहूर्तद्वितयं ज्ञात्वा पुण्यकालं कपीश्वरः

Diperintah oleh Rāma, sang pahlawan penguasa kera mengentakkan lengannya; mengetahui waktu suci itu dua muhūrta, ia pun bersiap bertindak seketika.

Verse 99

पश्यतां सर्वदेवानामृषीणां च महात्मनाम् । उत्पपात महावेगश्चालयन्गंधमादनम्

Di hadapan semua dewa dan para resi agung yang menyaksikan, ia melompat dengan kecepatan dahsyat, hingga mengguncang Gunung Gandhamādana.

Verse 100

लंघयन्स वियन्मार्गं कैलासं पर्वतं ययौ । न ददर्श महादेवं लिंगरूपधरं कपिः

Menempuh jalan angkasa, ia mencapai Gunung Kailāsa; namun sang pahlawan kera tidak melihat Mahādeva, yang bersemayam di sana dalam wujud liṅga.

Verse 110

रामो वै स्थापयामास शिवलिंगमनुत्तमम् । लिंगस्थं पूजयामास राघवः सांबमीश्वरम्

Rāma sungguh menegakkan Śiva-liṅga yang tiada banding; dan Rāghava memuja Tuhan Sāmbamīśvara yang bersemayam di dalam liṅga.

Verse 120

स्थापितं शिवलिंगं वै भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । इमां लिंगप्रतिष्ठां यः शृणोति पठतेऽथवा

Śiva-liṅga yang telah ditegakkan ini sungguh menganugerahkan bhukti dan mukti. Siapa pun yang mendengar atau melafalkan kisah penahbisan liṅga ini—

Verse 121

स रामेश्वरलिंगस्य सेवाफलमवाप्नुयात् । सायुज्यं च समाप्नोति रामनाथस्य वैभवात्

Ia memperoleh pahala sempurna dari pelayanan kepada liṅga Rāmeśvara; dan oleh kemuliaan Tuhan Rāmanātha, ia pun mencapai sāyujya, persatuan dengan Yang Ilahi.

Verse 785

नमस्ते सर्वलोकानां सृष्टिस्थित्यंतकारिणे । नमस्ते करुणामूर्ते भक्तरक्षणदीक्षित

Salam hormat kepada-Mu, pelaksana penciptaan, pemeliharaan, dan peleburan segala loka. Salam hormat kepada-Mu, wujud kasih sayang, yang berkaul melindungi para bhakta.