Adhyaya 4

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भगवन्राक्षसः कोऽसौ सूत पौराणिकोत्तम । विष्णुभक्तं महात्मानं यो गालवमबाधत

Para ṛṣi berkata: “Wahai Bhagavan Sūta, yang utama di antara para penutur Purāṇa—siapakah rākṣasa itu yang mengganggu Mahātmā Gālava, sang bhakta Viṣṇu?”

Verse 2

श्रीसूत उवाच । वक्ष्यामि राक्षसं क्रूरं तं विप्राः शृणुतादरात् । यथा स राक्षसो जातो मुनीनां शापवैभवात्

Śrī Sūta bersabda: “Wahai para vipra, akan kuuraikan rākṣasa yang kejam itu; dengarkan dengan saksama—bagaimana ia terlahir oleh kedahsyatan daya kutuk para muni.”

Verse 3

पुरा कैलासशिखरे हालास्ये शिवमंदिरे । चतुर्विशतिसाहस्रा मुनयो ब्रह्मवादिनः

Pada masa lampau, di puncak Kailāsa, di Hālāsya dalam mandir Śiva, ada dua puluh empat ribu muni—para pengujar brahman (kebenaran suci).

Verse 4

वसिष्ठात्रिमुखाः सर्वे शिवभक्ता महौजसः । भस्मोद्धूलितसर्वांगास्त्रिपुंड्रांकितमस्तकाः

Dipimpin oleh Vasiṣṭha dan Atri, mereka semua adalah bhakta Śiva, bercahaya oleh daya rohani yang agung; sekujur tubuh disaput vibhūti (abu suci), dan dahi bertanda tripuṇḍra, tiga garis suci.

Verse 5

रुद्राक्ष मालाभरणाः पंचाक्षरजपे रताः । हालास्यनाथं भूतेशं चंद्रचूडमुमापतिम्

Mengenakan kalung rudrākṣa dan perhiasan, serta tekun dalam japa mantra lima suku kata, mereka memuja Hālāsya-nātha—Bhūteśa, Śiva bermahkota bulan, pendamping Umā—dengan bhakti.

Verse 6

उपासांचक्रिरे मुक्त्यै मधुरापुरवासिनः । कदाचित्तत्र गंधर्वो विश्वावसुसुतो बली

Penduduk kota Madhurā melakukan pemujaan demi mokṣa. Pada suatu ketika datang ke sana seorang gandharva yang perkasa—putra Viśvāvasu.

Verse 7

दुर्द्दमोनाम विप्रेंद्रा विटगोष्ठीपरायणः । ललनाशतसंयुक्तो विवस्त्रः सलिलाशये

Wahai yang terbaik di antara para brāhmaṇa, namanya Durddama, tenggelam dalam pesta pora yang liar. Dikelilingi ratusan wanita, ia bermain telanjang di sebuah perairan.

Verse 8

चिक्रीड स विवस्त्राभिः साकं युवतिभिर्मुदा । हालास्यनाथतीर्थं तद्वसिष्ठो मुनिभिः सह

Di tīrtha Hālāsya-nātha itu ia bermain gembira bersama para gadis muda yang tanpa busana. Saat itu Vasiṣṭha, bersama para resi, datang ke sana.

Verse 9

माध्यंदिनं कर्तुमना ययौ शंकरमंदिरात् । तानृषीनवलोक्याथ रामास्ता भयकातराः

Dengan niat melaksanakan ritus tengah hari, ia keluar dari kuil Śaṅkara. Namun ketika para wanita itu melihat para resi, mereka pun gemetar gelisah karena takut.

Verse 10

वासांस्याच्छादयामासुर्दुर्द्दमो न तु साहसी । ततो वसिष्ठः कुपितः शशापैनं गत त्रपम्

Para wanita segera menutupi pakaian mereka, tetapi Durdama—tanpa malu dan tanpa kendali—tidak menutupinya. Maka Vasiṣṭha murka, melihat lenyapnya rasa malu, lalu mengutuk dia.

Verse 11

वसिष्ठ उवाच । यस्माद्दुर्दम गंधर्व दृष्ट्वास्मांल्लज्जया त्वया । वासो नाच्छादितं शीघ्रं याहि राक्षसतां ततः

Vasiṣṭha bersabda: “Wahai Durdama, sang Gandharva! Karena melihat kami engkau tidak segera menutupi diri dengan rasa malu; maka pergilah dari sini dan jatuhlah ke keadaan seorang Rākṣasa.”

Verse 12

इत्युक्त्वा ता स्त्रियः प्राह वसिष्ठो मुनिपुंगवः । यस्मादाच्छादितं वस्त्रं दृष्ट्वास्मांल्ललनोत्तमाः

Setelah berkata demikian, Vasiṣṭha—yang utama di antara para muni—berbicara kepada para wanita itu: “Wahai wanita-wanita mulia, karena melihat kami kalian menutupi pakaian kalian…”

Verse 13

ततो न युष्माञ्छपिष्यामि गन्छध्वं त्रिदिवं ततः । एवमुक्ता वसिष्ठेन रामाः प्रांजलयस्तदा

“Karena itu aku tidak akan mengutuk kalian; pergilah dari sini menuju Tridiva, alam surga.” Demikian dinasihati Vasiṣṭha, para wanita jelita itu berdiri dengan tangan terkatup.

Verse 14

प्रणिपत्य वसिष्ठं तं भक्तिनम्रेण चेतसा । मुनिमंडलमध्ये तं वसिष्ठमिदमब्रुवन्

Dengan hati yang tunduk oleh bhakti, mereka bersujud kepada Vasiṣṭha. Di tengah lingkaran para resi, mereka menyampaikan kata-kata ini kepada Vasiṣṭha itu.

Verse 15

रामा ऊचुः । भगवन्सर्वधर्मज्ञ चतुरानननंदन । दयासिंधोऽवलोक्यास्मान्न कोपं कर्तुमर्हसि

Para wanita berkata: “Wahai Bhagavan, yang mengetahui seluruh dharma, putra Brahmā yang bermuka empat; wahai samudra welas asih—setelah memandang kami, janganlah Engkau murka.”

Verse 16

पतिरेवहि नारीणां भूषणं परमुच्यते । पतिहीना तु या नारी शतपुत्रापि सा मुने

“Sungguh, bagi perempuan, suami sajalah yang disebut perhiasan tertinggi. Namun perempuan yang tanpa suami, wahai muni, meski memiliki seratus putra, tetaplah dianggap kekurangan.”

Verse 17

विधवेत्युच्यते लोके तत्स्त्रीणां मरणं स्मृतम् । तत्प्रसादं कुरु मुने पत्यावस्माक मादरात्

“Di dunia ia disebut ‘janda’; dan itu dikenang sebagai semacam ‘kematian’ bagi perempuan. Maka, wahai muni, limpahkanlah anugerahmu—demi penghormatan kepada suami kami.”

Verse 19

एकोऽपराधः क्षंतव्यो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । क्षमां कुरु दयासिंधो युष्मच्छिष्येऽत्र दुर्दमे

“Satu kesalahan patut diampuni oleh para resi yang melihat kebenaran. Wahai samudra kasih, anugerahkanlah ampun di sini kepada Durdama, muridmu yang sukar dijinakkan.”

Verse 20

न मे स्याद्वचनं मिथ्या कदाचिदपि सुभ्रुवः । उपायं वः प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं श्रद्धया सह

“Wahai yang beralis indah, ucapanku takkan pernah dusta. Namun aku akan menyampaikan kepadamu suatu upaya; dengarkanlah dengan penuh śraddhā (iman).”

Verse 21

षोडशाब्दावधिः शापो भर्तुर्वो भविता ध्रुवम् । षोडशाब्दावधौ चैष दुर्दमो राक्षसाकृतिः

Selama enam belas tahun, kutuk ini atas suamimu pasti akan berlangsung. Dalam rentang enam belas tahun itu, Durdama ini akan berwujud rākṣasa.

Verse 22

यदृच्छयाचक्र तीर्थं गमिष्यति सुरांगनाः । आस्ते तत्र महायोगी गालवो विष्णुतत्परः

Secara kebetulan, wahai para bidadari, ia akan pergi ke Cakratīrtha. Di sana bersemayam mahāyogin Gālava, sepenuhnya tekun dalam bhakti kepada Viṣṇu.

Verse 23

भक्ष्यार्थं तं मुनिं सोऽयं राक्षसोभिगमिष्यति । ततो गालवरक्षार्थं प्रेरितं चक्रमुत्तमम्

Untuk melahap sang resi itu, rākṣasa ini akan mendekatinya. Lalu, demi perlindungan Gālava, cakra yang agung akan digerakkan.

Verse 24

विष्णुनास्य शिरो रामा हरिष्यति न संशयः । ततः स्वरूपमासाद्य शापान्मुक्तः सुदुर्दमः

Wahai para Rāmā, Viṣṇu pasti akan memenggal kepalanya—tiada keraguan. Lalu, setelah memperoleh kembali wujud sejatinya, Sudurdama akan terbebas dari kutuk itu.

Verse 25

पतिर्वस्त्रिदिवं भूयो गंतास्त्यत्र न संशयः । ततस्त्रिदिवमासाद्य दुर्द्दमोऽयं पतिर्हि वः

Suamimu akan pergi lagi ke Tridiva, alam para dewa—tiada keraguan. Setelah mencapai surga itu, Durdama inilah sungguh akan menjadi suamimu kembali seperti sediakala.

Verse 26

रमयिष्यति सुन्दर्यो युष्मान्सुन्दरवेषभृत् । श्रीसूत उवाच । इत्युक्त्वा तु वसिष्ठस्ता दुर्दमस्य वरांगनाः

“Ia, berhias dalam rupa yang elok, akan menggembirakan kalian, wahai para wanita jelita.” Śrī Sūta berkata: Setelah berkata demikian, Vasiṣṭha pun menasihati para wanita utama milik Durdama itu.

Verse 27

स्वाश्रमं प्रययौ तूर्णं हालास्येश्वरभक्तिमान् । अथ रामास्तमालिंग्य दुर्द्दमं पतिमातुराः

Sebagai bhakta Hālāsyeśvara, ia segera berangkat ke āśrama-nya sendiri. Lalu para Rāmā yang gelisah memeluk suami mereka, Durdama.

Verse 28

रुरुदुः शोकसंविग्ना दुःखसागरमध्यगाः प्र । पश्यंतीषु तास्वेव दुर्दमो राक्षसोऽभवत्

Mereka menangis, terguncang oleh duka, seakan tenggelam di tengah samudra kesedihan. Bahkan ketika mereka memandang, Durdama pun berubah menjadi rākṣasa.

Verse 29

महादंष्ट्रो महाकायो रक्तश्मश्रुशिरोरुहः । तं दृष्ट्वा भयसंविग्ना जग्मू रामास्त्रिविष्टपम्

Bertaring besar dan bertubuh raksasa, berjanggut serta berambut merah—melihatnya, para Rāmā gemetar ketakutan lalu pergi ke Triviṣṭapa (svarga).

Verse 30

ततो राक्षसवेषोऽयं दुर्दमो भैरवाकृतिः । भक्षयन्प्राणिनः सर्वान्देशाद्देशं वनाद्वनम्

Sesudah itu, Durdama—berpakaian wujud rākṣasa, berpenampilan mengerikan laksana Bhairava—melahap semua makhluk, mengembara dari negeri ke negeri, dari hutan ke hutan.

Verse 31

भ्रमन्न निलवेगोऽसौ धर्मतीर्थं ततो ययौ । एवं षोडशवर्षाणि भ्रमतोऽस्य ययुस्तदा

Demikianlah Nila-vega itu, mengembara dengan gelisah, pergi ke Dharmatīrtha. Dengan cara ini, saat ia berkelana, enam belas tahun berlalu baginya.

Verse 32

ततस्तु षोडशाब्दांते राक्षसोयं मुनीश्वराः । भक्षितुं गालवमुनिं धर्मतीर्थनिवासिनम्

Kemudian, pada akhir enam belas tahun, wahai para resi yang terbaik, raksasa ini berangkat untuk memangsa Resi Galava, yang tinggal di Dharmatīrtha.

Verse 33

उपाद्रवद्वायुवेगः सचास्तौषीज्जनार्दनम् । गालवेन स्तुतो विष्णुस्तदा चक्रमचोदयत्

Vayuvega bergegas menyerang, dan dia memuji Janardana. Kemudian Wisnu, yang dipuji oleh Galava, menggerakkan cakra-Nya.

Verse 34

रक्षितुं गाल वमुनिं राक्षसेन प्रपीडितम् । अथागत्य हरेश्चक्रं राक्षसस्य शिरोऽहरत्

Untuk melindungi Resi Galava, yang ditindas oleh raksasa itu, Cakra Hari datang ke sana dan memenggal kepala raksasa itu.

Verse 35

ततोऽयं राक्षसं देहं त्यक्त्वा दिव्यकलेवरः । विमानवरमारुह्य दुर्दमः पुष्पवर्षितः

Kemudian, meninggalkan tubuh raksasa itu, ia mengambil wujud ilahi. Durdama menaiki kereta surgawi yang sangat baik, dihujani dengan bunga-bunga.

Verse 36

प्रांजलिः प्रणतो भूत्वा ववन्दे तं सुदर्शनम् । तुष्टाव श्रुतिरम्याभिर्वाग्भिरग्र्याभिरादरात्

Dengan kedua tangan bersedekap dan menunduk, ia bersujud hormat kepada Sudarśana itu. Dengan penuh bhakti ia memuji-Nya dengan kata-kata luhur yang merdu didengar.

Verse 37

दुर्दम उवाच । सुदर्शन नमस्तेऽस्तु विष्णुहस्तैकभूषण । नमस्तेऽसुरसंहर्त्रे सहस्रादित्यतेजसे

Durdama berkata: “Salam suci bagimu, wahai Sudarśana, satu-satunya perhiasan di tangan Viṣṇu. Salam suci bagimu, pembinasā para asura, bercahaya laksana seribu matahari.”

Verse 38

कृपालेशेन भवतस्त्यक्त्वाहं राक्षसीं तनुम् । स्वरूपमभजं विष्णोश्चक्रायुध नमोऽस्तु ते

“Berkat setitik belas kasih-Mu, aku menanggalkan tubuh rākṣasa dan kembali memperoleh hakikat diriku. Wahai Cakrāyudha milik Viṣṇu, salam suci bagimu.”

Verse 39

अनुजानीहि मां गन्तुं त्रिदिवं विष्णुवल्लभ । भार्या मे परिशोचंति विरहातुरचेतसः

“Wahai kekasih Viṣṇu, izinkan aku berangkat ke Tridiva (surga). Istri-istriku, hati mereka gelisah karena perpisahan, sedang meratap untukku.”

Verse 40

त्वन्मनस्को भविष्यामि यावज्जीवं यथाह्यहम् । तथा कृपां कुरुष्व त्वं मयि चक्र नमोऽस्तु ते

“Selama aku hidup, batinku akan terpusat hanya kepada-Mu. Maka, wahai Cakra, limpahkanlah kasih-Mu kepadaku; salam suci bagimu.”

Verse 41

एवं स्तुतं विष्णुचक्रं दुर्दमेन सभक्तिकम् । अनुजग्राह सहसा तथास्त्विति मुनीश्वराः

Demikianlah Durdama memuji Cakra Viṣṇu dengan bhakti; seketika Cakra itu berkenan dan berkata, “Tathāstu—jadilah demikian,” wahai para resi utama.

Verse 42

चक्रायुधाभ्यनुज्ञातो दुर्दमो गालवं मुनिम् । प्रणम्य तेनानुज्ञातो गन्धर्वस्त्रिदिवं ययौ

Setelah memperoleh izin dari Cakrāyudha, Durdama bersujud hormat kepada resi Gālava; dan setelah diizinkan olehnya pula, Gandharva itu pun pergi ke Tridiva (surga).

Verse 43

दुर्दमे तु गते स्वर्गं गालवो मुनिपुंगवः । स चक्रं प्रार्थयामास विष्ण्वायुधमनुत्तमम्

Ketika Durdama telah pergi ke surga, Gālava—yang utama di antara para resi—memohon kepada senjata Viṣṇu yang tiada banding, yakni Cakra ilahi itu.

Verse 44

चक्रायुध नमामि त्वां महासुरविमर्द्दन । देवीपट्टण पर्यंते धर्मतीर्थे ह्यनुत्तमे

Wahai Cakrāyudha, aku bersujud kepadamu, penghancur para Asura agung. Tinggallah di sini, hingga batas Devīpaṭṭaṇa, pada tīrtha Dharma yang tiada banding ini.

Verse 45

सन्निधानं कुरुष्व त्वं सर्वपापविनाशनम् । त्वत्सन्निधानात्सर्वेषां स्नातानां पापिनामिह

Tegakkanlah kehadiran-Mu di sini sebagai pemusnah segala dosa; sebab oleh kehadiran-Mu, semua orang berdosa yang mandi di sini pun dilepaskan dari cela dan noda.

Verse 46

पापनाशं कुरुष्व त्वं मोक्षं च कुरु शाश्वतम् । चक्रतीर्थमिति ख्यातिं लोकस्य परिकल्पय

Wahai Tuhan, lenyapkanlah dosa-dosa dan anugerahkan pula mokṣa yang kekal. Jadikanlah tempat ini termasyhur di dunia sebagai ‘Cakratīrtha’.

Verse 47

त्वत्सन्निधानादत्रत्यमुनीनां भयनाशनम् । इतः परं भवत्वार्य चक्रायुध नमोऽस्तु ते

Dengan kehadiran-Mu, semoga lenyap ketakutan para muni yang tinggal di sini. Mulai saat ini, wahai Cakrāyudha yang mulia, demikianlah jadinya—sembah sujud bagimu.

Verse 48

भूतप्रेतपिशाचेभ्यो भयं मा भवतु प्रभो । इति संप्रार्थितं चक्रं गालवेन मुनीश्वराः

“Wahai Prabhu, janganlah ada ketakutan dari bhūta, preta, dan piśāca.” Demikianlah cakra itu dipanjatkan permohonan dengan sungguh-sungguh oleh Gālava, wahai yang utama di antara para resi.

Verse 49

तथैवा स्त्विति सम्भाष्य तस्मिंस्तीर्थे तिरोहितम् । श्रीसूत उवाच । एवं वः कथितो विप्रा राक्षसस्स भवो मया

Sambil berkata, “Demikianlah jadinya,” cakra itu pun lenyap di tīrtha itu juga. Śrī Sūta bersabda: Wahai para vipra, demikian telah kuceritakan kepadamu asal-usul rākṣasa itu.

Verse 50

माहात्म्यं चक्र तीर्थस्य कथितं च मलापहम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो भुवि

Keagungan Cakratīrtha, sang pelenyap kenajisan, telah dituturkan. Barangsiapa mendengarnya, manusia di bumi terbebas dari segala dosa.

Verse 51

ऋषय ऊचुः । व्यासशिष्य महाप्राज्ञ सूत पौराणिकोत्तम । आरभ्य दर्भशयनमादेवीपत्तनावधि

Para resi berkata: “Wahai Sūta, murid Vyāsa, maha-bijaksana, yang utama di antara penutur Purāṇa—mohon kisahkan riwayat suci ini mulai dari Darbhaśayana hingga Devīpattana.”

Verse 52

बहुव्यायामसंयुक्तं चक्रतीर्थमनुत्तमम् । ययौ विच्छिन्नतां मध्ये कथं कथय सांप्रतम्

“Bagaimana Cakratīrtha yang tiada banding—yang terkait dengan laku dan jerih payah besar—menjadi terputus di bagian tengahnya? Ceritakanlah kepada kami sekarang.”

Verse 53

एनं मनसि तिष्ठन्तं संशयं छेत्तुमर्हसि । श्रीसूत उवाच । पुरा हि पर्वताः सर्वे जातपक्षा मनोजवाः

“Keraguan yang menetap di hati kami ini patut engkau lenyapkan.” Śrī Sūta berkata: “Pada zaman purba, sungguh semua gunung telah menumbuhkan sayap dan bergerak secepat pikiran.”

Verse 54

पर्यंतपर्वतै सार्द्धं चेरुराकाशमार्गगाः । नगरेषु च राष्ट्रेषु ग्रामेषु च वनेषु च

Bersama jajaran pegunungan di sekelilingnya, mereka mengembara di jalur-jalur langit—melintasi kota-kota, negeri-negeri, desa-desa, bahkan hutan rimba.

Verse 55

आप्लुत्याप्लुत्य तिष्ठंति पर्वताः सर्वतो भुवि । आक्रम्याक्रम्य तिष्ठंति यत्रयत्र महीधराः

Melompat berulang-ulang, gunung-gunung itu berdiri di segala penjuru bumi; di mana pun para pemikul bumi itu menekan dan berhenti, di sanalah mereka menetap menurut kehendaknya.

Verse 56

तत्रतत्र नरा गावस्तथान्ये प्राणिसंचयाः । मरणं सहसा प्रापुः पीड्यमाना महीधरैः

Di sana-sini manusia, sapi, dan kumpulan makhluk hidup lainnya seketika menemui ajal, terhimpit dan tersiksa oleh gunung-gunung.

Verse 57

ब्राह्मणादिषु वर्णेषु नष्टेषु समनन्तरम् । यज्ञाद्यभावात्सहसा देवता व्यसनं ययुः

Ketika golongan sosial mulai dari para Brāhmaṇa musnah, seketika itu juga—karena yajña dan upacara sejenis terhenti—para dewa jatuh dalam kesusahan.

Verse 58

तत इन्द्रो महाक्रुद्धो वज्रमादाय वेगवान् । चिच्छेद सहसा पक्षान्पर्वतानां तरस्विनाम्

Lalu Indra, sangat murka, dengan cepat mengangkat vajra dan seketika memutus sayap gunung-gunung yang perkasa.

Verse 59

छिद्यमानच्छदाः सर्वे वासवेन महीधराः । अनन्यशरणा भूत्वा समुद्रं प्राविशन्भयात्

Ketika sayap mereka sedang dipotong oleh Vāsava (Indra), semua gunung—tanpa perlindungan lain—masuk ke samudra karena takut.

Verse 60

अचलेषु च सर्वेषु पतत्सु लवणार्णवे । निपेतुरर्णवभ्रांत्या चक्रतीर्थेपि केचन

Dan ketika semua gunung jatuh ke lautan asin, sebagian—karena tersesat mengiranya samudra—jatuh pula ke Cakratīrtha.

Verse 61

पतितैः पर्वतैस्तैस्तु मध्यतः पूरितोदरम् । चक्रतीर्थं महापुण्यं मध्ये विच्छेदमाययौ

Oleh gunung-gunung yang telah runtuh itu, cekungan di bagian tengah pun terisi. Maka Cakra-tīrtha yang amat berpahala itu menjadi terbelah (bercelah) di tengahnya.

Verse 62

यदृच्छया महाशैलाः पार्श्वयोस्तत्र नापतन् । अतो वै दर्भशयने तथा देवीपुरेऽपि च

Dengan keberuntungan, batu-batu besar tidak jatuh pada kedua sisi di sana. Karena itu, di Darbhaśayana—dan juga di Devīpura—hal ini dikenang/ditandai.

Verse 63

विच्छिन्नमध्यं तद्द्वेधा विभक्तमिव दृश्यते । मध्यतः पतितैः शैलैश्चक्रतीर्थं स्थलीकृतम्

Bagian tengahnya yang terpotong tampak seakan terbagi dua. Dan oleh batu-batu yang jatuh ke pusatnya, Cakra-tīrtha menjadi daratan yang padat.

Verse 64

श्रीसूत उवाच । युष्माकमेवं कथितं मुनीन्द्रा यन्मध्यतस्तीर्थमिदं स्थली कृतम् । यथा महीध्राः सहसा बिडौजसा विच्छिन्नपक्षा इह पेतुरुन्नताः

Śrī Sūta berkata: “Wahai para muni yang mulia, kalian telah menjelaskan bagaimana tīrtha ini pada bagian tengah menjadi daratan—bagaimana gunung-gunung yang tinggi jatuh di sini seketika, setelah sayapnya dipotong oleh Yang Mahaperkasa.”