Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 108

Devanagari script

ततो लक्ष्म्याः परं तीर्थमग्नितीर्थमतः परम् । चक्रतीर्थं ततः पुण्यं शिवतीर्थमतः परम्

Transliteration

tato lakṣmyāḥ paraṃ tīrthamagnitīrthamataḥ param | cakratīrthaṃ tataḥ puṇyaṃ śivatīrthamataḥ param

Translation

Selanjutnya adalah tīrtha tertinggi milik Lakṣmī; sesudah itu Agni-tīrtha. Lalu Cakra-tīrtha yang suci, dan setelahnya Śiva-tīrtha.

Word by Word

• ततः: thereafter
• ततः: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: tatas (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय — thereafter

• लक्ष्म्याः: of Lakṣmī
• लक्ष्म्याः: Shashthi-Sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: lakṣmī (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• परम्: supreme
• परम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: para (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् ‘तीर्थम्’ प्रति

• तीर्थम्: tīrtha
• तीर्थम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tīrtha (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अग्नितीर्थम्: Agni’s tīrtha
• अग्नितीर्थम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: agni (प्रातिपदिक) + tīrtha (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः — ‘अग्नेः तीर्थम्’

• मतः: considered
• मतः: Visheshana (Predicate qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √man (धातु) + kta (कृत् प्रत्यय)
• Form: कृतान्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘considered’ (elliptic)

• परम्: supreme
• परम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: para (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• चक्रतीर्थम्: Cakra tīrtha
• चक्रतीर्थम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: cakra (प्रातिपदिक) + tīrtha (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः — ‘चक्रस्य तीर्थम्’

• ततः: thereafter
• ततः: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: tatas (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय — thereafter

• पुण्यम्: holy
• पुण्यम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: puṇya (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् ‘चक्रतीर्थम्’ प्रति

• शिवतीर्थम्: Śiva’s tīrtha
• शिवतीर्थम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: śiva (प्रातिपदिक) + tīrtha (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः — ‘शिवस्य तीर्थम्’

• मतः: considered
• मतः: Visheshana (Predicate qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √man (धातु) + kta (कृत् प्रत्यय)
• Form: कृतान्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘considered’ (elliptic)

• परम्: supreme
• परम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: para (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Lakṣmī-tīrtha; Agni-tīrtha; Cakra-tīrtha; Śiva-tīrtha

Type: tirtha

Skanda Dialogue

Listener: null

Visual Art Cues

Scene: Four deity-inflected water sites: Lakṣmī-tīrtha with lotus and śrī symbols; Agni-tīrtha with a small fire-altar near the water; Cakra-tīrtha with a radiant discus emblem hovering above the pond; Śiva-tīrtha with a liṅga shrine and bilva offerings beside ghāṭa steps.

Characters & Entities

• Lakṣmī
• Agni
• Cakra-tīrtha
• Śiva-tīrtha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Tīrthas embody divine functions—prosperity, purification, protection, and grace—inviting pilgrims to align life with dharma through sacred contact.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Lakṣmī-tīrtha, Agni-tīrtha, Cakra-tīrtha, and Śiva-tīrtha in the Setu-region list.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implied snāna and visitation at each deity-associated tīrtha; no explicit mantra or offering is stated.