Adhyaya 13

Verse 1

श्रीसूत उवाच । मंगलाख्ये महातीर्थे नरः स्नात्वा विकल्मषः । एकांतरामनाथाख्यं क्षेत्रं गच्छेत्ततः परम्

Śrī Sūta bersabda: Setelah mandi suci di mahātīrtha bernama Maṅgala dan menjadi bebas dari noda, seseorang hendaknya melanjutkan perjalanan menuju kṣetra suci yang dikenal sebagai Ekāntarāmanātha.

Verse 2

तत्र रामो जगन्नाथो जानक्या लक्ष्मणेन च । हनुमत्प्रमुखैश्चापि वानरैः परिवारितः

Di sana Rāma, Jagannātha—Tuhan semesta—bersemayam bersama Jānakī dan Lakṣmaṇa, serta dikelilingi oleh pasukan vānarā yang dipimpin Hanumān dan para utama lainnya.

Verse 3

सन्निधत्ते सदा विप्रा लोकानुग्रहकाम्यया । विद्यते पुण्यदा तत्र नाम्ना ह्यमृतवापिका

Wahai para brāhmaṇa, demi hasrat menganugerahkan anugerah kepada segenap dunia, Ia senantiasa hadir di sana. Di tempat itu pula ada sebuah telaga suci pemberi puṇya, termasyhur dengan nama Amṛtavāpikā.

Verse 4

तस्यां निमज्जतां नृणां न जरांतकजं भयम् । अस्याममृतवाप्यां यः सश्रद्धं स्नाति मानवः

Bagi orang yang menyelam ke dalamnya, tiada ketakutan yang lahir dari usia tua dan kematian. Barang siapa mandi suci di Amṛtavāpī ini dengan penuh śraddhā—

Verse 5

अमृतत्वं भजत्येष शंकरस्य प्रसादतः । महापातकनाशिन्यामस्यां वाप्यां निमज्जताम्

Dengan anugerah Śaṅkara, orang demikian memperoleh keabadian. Sebab telaga suci ini pemusnah dosa besar; bagi siapa pun yang menyelam di dalamnya, dosa-dosa agung pun lenyap.

Verse 6

अमृतत्वं हरो दातुं सन्निधत्ते सदा तटे । ।ऋषय ऊचुः । इयं ह्यमृतवापीति कुतो हेतोर्निगद्यते

Untuk menganugerahkan keabadian, Hara senantiasa hadir di tepinya. Para ṛṣi berkata: “Mengapa ia disebut Amṛtavāpī, Telaga Nektar? Apakah sebabnya?”

Verse 7

अस्माकमेतद्ब्रूहि त्वं कृपया व्यासशासित । तथैवामृतनामिन्या वापिकायाश्च वैभवम् । तृप्तिर्न जायतेऽस्माकं त्वद्वचोऽमृतपायिनाम्

Wahai yang dididik oleh Vyāsa, kasihanilah kami dan jelaskan hal ini; serta kemuliaan menakjubkan telaga yang menyandang nama “Amṛta”. Kami yang meminum nektar sabdamu tak pernah merasa puas.

Verse 8

श्रीसूत उवाच । अस्या अमृतनामत्वं वैभवं च मनोहरम्

Śrī Sūta berkata: Aku akan menuturkan mengapa ia bernama “Amṛta”, dan kebesarannya yang memesona.

Verse 9

प्रवक्ष्यामि विशेषेण शृणुत द्विजसत्तमाः । पुरा हिमवतः पार्श्वे नानामुनिसमाकुले

Akan kujelaskan secara khusus—dengarkan, wahai brāhmaṇa terbaik. Dahulu kala, di dekat Himavat, di suatu tempat yang dipenuhi banyak muni—

Verse 10

सिद्धचारणगंधर्वदेवकिन्नरसेविते । सिंहव्याघ्रवराहेभमहिषादिसमाकुले

Tempat itu didatangi para Siddha, Cāraṇa, Gandharva, para Deva, dan Kinnara; serta dipenuhi singa, harimau, babi hutan, gajah, kerbau, dan makhluk lainnya.

Verse 11

तमालतालहिंतालचंपकाशोकसंतते । हंसकोकिलदात्यूहचक्रवाकादिशोभिते

Tempat itu terbentang dengan pepohonan tamāla, palem, hiṃtāla, campaka, dan aśoka; serta dihiasi angsa, burung kukuk, aneka unggas air, burung cakravāka, dan sejenisnya.

Verse 12

पद्मेंदीवरकह्लारकुमुदाढ्यसरो वृते । सत्यवाञ्छीलवान्वाग्मी वशी कुंभजसोदरः

Dikelilingi danau yang kaya teratai, teratai biru, kahlāra, dan kumuda, di sana berdiam saudara Kumbhaja (Agastya)—jujur, berbudi luhur, fasih, dan menaklukkan indria.

Verse 13

आस्ते तपश्चरन्नित्यं मोक्षार्थी शंकरप्रियः । त्रिकालमर्चयञ्छंभु वन्यैर्मूलफलादिभिः

Ia tinggal di sana, senantiasa menjalankan tapa—mendambakan mokṣa dan dikasihi Śaṅkara—seraya memuja Śambhu tiga kali sehari dengan persembahan hutan seperti umbi dan buah-buahan.

Verse 14

आगतान्स्वाश्रमाभ्याशमतिथीन्वन्यभोजनैः । पूजयन्नर्चयन्नग्निं संध्योपासनतत्परः

Ia memuliakan para tamu yang datang dekat pertapaannya dengan santapan sederhana dari hutan; ia memuja api suci dan tekun dalam sandhyā-upāsanā pada waktu peralihan senja.

Verse 15

गायत्र्यादीन्महामंत्रान्कालेकाले जपन्मुदा । निद्रां परित्यजन्ब्राह्मे मुहूर्ते विष्णुचिंतकः

Dengan sukacita ia melafalkan japa mantra-mantra agung yang bermula dari Gāyatrī pada waktunya; pada brāhma-muhūrta ia meninggalkan tidur dan bermeditasi pada Viṣṇu.

Verse 16

स्नानं कुर्वन्नुषःकाले नमन्संध्यां प्रसन्नधीः । गायत्रीं प्रजपन्विप्राः पूजयन्हरिशंकरौ

Saat fajar ia mandi dan dengan batin tenteram bersujud pada sandhyā; sambil menjapa Gāyatrī, sang brāhmaṇa memuja Hari dan Śaṅkara keduanya.

Verse 17

वेदाध्यायी शास्त्रपाठी मध्याह्नेऽतिथिपूजकः । श्रोतापुराणपाठानामग्निकार्येष्वतंद्रितः

Ia mempelajari Veda dan melantunkan śāstra; pada tengah hari ia memuliakan tamu; ia mendengarkan pembacaan Purāṇa dan tak kenal lelah dalam kewajiban-kewajiban api suci.

Verse 18

पंचयज्ञपरो नित्यं वैश्वदेवबलिप्रदः । प्रत्यब्दं श्राद्धकृत्पित्रोस्तथान्यश्राद्धकृद्द्विजाः

Senantiasa tekun pada lima mahāyajña, ia mempersembahkan Vaiśvadeva bali; setiap tahun ia melaksanakan śrāddha bagi para leluhur, dan juga śrāddha lain yang ditetapkan bagi kaum dvija.

Verse 19

एवं निनाय कालं स नित्यानुष्ठानतत्परः । तस्यैवं वर्तमानस्य तपश्चरत उत्तमम्

Demikianlah ia menjalani waktunya, sepenuhnya tekun pada laku harian; dan ketika ia hidup demikian, tapa-bratanya menjadi amat utama.

Verse 20

सहस्रवर्षाण्यगमञ्च्छंकरासक्तचेतसः । तथापि शंकरो नास्याययौ प्रत्यक्षतां तदा

Dengan batin sepenuhnya tenggelam dalam Śaṅkara, seribu tahun berlalu baginya; namun bahkan saat itu Śaṅkara belum juga menganugerahkan darśana yang tampak secara langsung.

Verse 21

ततस्त्वगस्त्यभ्रातासौ ग्रीष्मे पंचानिमध्यगः । भास्करं दत्तदृष्टिश्च मौनव्रतसमन्वितः

Kemudian saudara Agastya menjalani tapa musim panas di tengah lima api, memusatkan pandangan pada Sang Surya dan menegakkan vrata mauna, ikrar keheningan.

Verse 22

तिष्ठन्कनिष्ठिकांगुल्यां वामपादस्य निश्चलः । ऊर्ध्वबाहुर्निरालंबस्तपस्तेपेऽतिदारुणम्

Berdiri tak bergerak di atas jari kelingking kaki kirinya, kedua lengan terangkat ke atas tanpa sandaran apa pun—ia menunaikan tapa yang amat dahsyat.

Verse 23

अथ तस्य प्रसन्नात्मा महादेवो घृणानिधिः । प्रादुरासीत्स्वया दीप्त्या दिशो दश विभासयन्

Maka Mahādeva, samudra kasih sayang, berkenan kepadanya dan menampakkan diri, menerangi sepuluh penjuru dengan sinar-Nya sendiri.

Verse 24

ततोऽद्राक्षीन्मुनिः शंभुं सांबं वृषभसंस्थि तम् । दृष्ट्वा प्रणम्य तुष्टाव भवानीपतिमीश्वरम्

Lalu sang resi melihat Śambhu bersama Ambā, bersemayam di atas lembu; setelah melihat, ia bersujud dan melantunkan pujian kepada Īśvara, suami Bhavānī.

Verse 25

मुनिरुवाच । नमस्ते पार्वतीनाथ नीलकंठ महेश्वर । शिव रुद्र महादेव नम स्ते शंभवे विभो

Sang resi berkata: Salam suci kepada-Mu, wahai Nātha Pārvatī, Nīlakaṇṭha Maheśvara. Wahai Śiva, wahai Rudra, wahai Mahādeva—salam suci kepada-Mu, Śambhu, Tuhan Yang Mahameliputi.

Verse 26

श्रीकंठोमापते शूलिन्भगनेत्रहराव्यय । गंगाधर विरूपाक्ष नमस्ते रुद्र मन्यवे

Wahai Śrīkaṇṭha, wahai Tuhan Umā, pemegang trisula; penghancur mata Bhaga, Yang Tak Binasa. Wahai Gaṅgādhara, wahai Virūpākṣa bermata luas—salam suci kepada-Mu, Rudra yang beramarah dahsyat.

Verse 28

अंतकारे कामशत्रो देवदेव जगत्पते । स्वामिन्पशुपते शर्व नमस्ते शतधन्वने । दक्षयक्षविनाशाय स्नायूनां पतये नमः । निचेरवे नमस्तुभ्यं पुष्टानां पतये नमः

Wahai pengakhir Maut, musuh Kāma, Dewa para dewa, Penguasa jagat! Wahai Tuan, Paśupati, Śarva—salam suci kepada-Mu, pemegang busur seratus. Salam suci kepada-Mu, penghancur yajña Dakṣa; salam kepada Penguasa urat-urat. Salam kepada-Mu, Nicerava; salam kepada Penguasa mereka yang subur dan sejahtera.

Verse 29

भूयोभूयो नमस्तुभ्यं महादेव कृपालय । दुस्तराद्भवसिंधोर्मां तारयस्व त्रिलोचन

Berulang-ulang aku bersujud kepada-Mu, wahai Mahādeva, tempat bersemayam kasih. Wahai Trilocana, seberangkanlah aku melintasi samudra bhava yang sukar diseberangi ini.

Verse 30

अगस्त्यसोदरेणैवं स्तुतः शंभुरभाषत । प्रीणयन्वचसा स्वेन कुंभजस्यानुजं मुनिम्

Demikianlah dipuji oleh saudara Agastya, Śambhu pun bersabda, menyenangkan sang resi—adik dari Kumbhaja (Agastya)—dengan kata-kata-Nya sendiri.

Verse 31

ईश्वर उवाच । कुंभजानुज वक्ष्यामि मुक्त्युपायं तवानघ । सेतुमध्ये महातीर्थं गंधमादनपर्वते

Īśvara bersabda: “Wahai adik Kumbhaja (Agastya), wahai yang tanpa noda—kini akan Kukatakan kepadamu upāya menuju mokṣa. Di tengah Setu ada sebuah mahātīrtha, di Gunung Gandhamādana.”

Verse 32

मंगलाख्यस्य तीर्थस्य नातिदूरेण वर्तते । तत्र गत्वा कुरु स्नानं ततो मुक्तिमवाप्स्यसि

Tempat suci itu berada tidak jauh dari tīrtha yang bernama Maṅgala. Pergilah ke sana dan lakukan mandi suci; kemudian engkau akan memperoleh mokṣa.

Verse 33

तत्तीर्थसेवनान्नान्योमोक्षो पायो लघुस्तव । न हि तत्तीर्थवैशिष्ट्यं वक्तुं शक्यं मयापि च

Bagimu tiada upāya menuju mokṣa yang lebih mudah selain berbhakti dan melayani tīrtha itu. Sungguh, keistimewaan suci tīrtha tersebut bahkan Aku pun tak sanggup menguraikannya sepenuhnya.

Verse 34

संदेहो नात्र कर्तव्यस्त्वयाद्य मुनिसत्तम । तस्मात्तत्रैव गच्छ त्वं यदीच्छसि भवक्षयम्

Wahai yang terbaik di antara para muni, janganlah engkau menyimpan keraguan di sini. Karena itu, pergilah ke tempat itu juga, bila engkau menginginkan lenyapnya saṃsāra-bhava.

Verse 35

इत्युक्त्वा भगवानीशस्तत्रैवांतरधीयत । ततो देवस्य वचनादगस्त्यस्य सहोदरः

Setelah berkata demikian, Bhagavān Īśa lenyap di tempat itu juga. Lalu, menurut sabda Sang Dewa, saudara kandung Agastya pun berangkat (menunaikan perintah).

Verse 36

गत्वा सेतुं समुद्रे तु गंधमादनपर्वते । ईश्वरणैव गदितं तीर्थं तच्छीघ्रमासदत्

Setelah pergi ke Setu di lautan dan menuju Gunung Gandhamādana, ia segera mencapai tīrtha yang telah diucapkan oleh Īśvara sendiri.

Verse 37

तत्र तीर्थे महापुण्ये स्नातानां मुक्तिदायिनि । एकांतरामनाथाख्ये क्षेत्रालंकरणे शुभे

Di sana, pada tīrtha yang amat suci itu—yang menganugerahkan mokṣa bagi para pemandi—di tempat mulia bernama Ekāntarāmanātha, perhiasan wilayah suci itu,

Verse 38

सस्नौ नियमपूर्वं स त्रीणि वर्षाणि वै द्विजः । ततश्चतुर्थवर्षे तु समाधिस्थो महामुनिः

Sang dvija itu mandi di sana dengan tata laku disiplin selama tiga tahun penuh. Lalu pada tahun keempat, mahāmuni itu masuk ke dalam samādhi.

Verse 39

ब्रह्मनाड्या प्राणवायुं मूर्द्धन्यारोप्ययोगतः । प्राणान्निर्गमयामास ब्रह्मरंध्रेण तत्र सः

Di sana, dengan disiplin yoga, ia mengangkat prāṇa-vāyu melalui brahma-nāḍī hingga ke ubun-ubun, lalu melepaskan prāṇa melalui brahma-randhra.

Verse 41

विनष्टाशेषदुःखस्य तत्तीर्थस्नानवैभवात् । मृतत्वमभूद्यस्मादगस्त्यानुजजन्मनः

Oleh keagungan daya mandi di tīrtha itu, lenyaplah seluruh dukanya; maka ia—yang terlahir sebagai adik Agastya—mencapai pelepasan terakhir dari raga.

Verse 42

ततो ह्यमृतवापीतिप्रथाऽस्यासीन्मुनीश्वराः । अत्र तीर्थे नरा ये तु वर्षत्रयमतंद्रिताः

Maka, wahai para resi agung, tempat suci ini menjadi termasyhur dengan nama “Amṛtavāpī”. Orang-orang yang di tīrtha ini menjalankan tapa-brata dan niyama dengan tekun selama tiga tahun—

Verse 43

स्नानं कुर्वंति ते सत्यममृतत्वं प्रयांति हि । एवं त्वमृतवापीति प्रथा तद्वैभवं तथा । युष्माकं कथितं विप्राः किंभूयः श्रोतुमिच्छथ

Mereka yang mandi suci di sini sungguh mencapai keabadian. Demikianlah timbul kemasyhuran tempat ini sebagai “Amṛtavāpī”, dan demikian pula daya ilahinya. Wahai para brāhmaṇa, telah kukatakan kepada kalian—apa lagi yang hendak kalian dengar?

Verse 44

ऋषय ऊचुः । एकांतरामनाथाख्या तस्य क्षेत्रस्य वै मुने

Para ṛṣi berkata: “Wahai muni, di kṣetra suci itu ada suatu tempat bernama Ekāntarāmanātha—”

Verse 45

कथं समागता सूत वक्तुमेतत्त्वमर्हसि । अस्माकं मुनिशार्दूल तच्छुश्रूषातिभूयसी

“Wahai Sūta, bagaimana tempat itu sampai ada di sana? Engkau layak menjelaskan hakikat ini. Wahai harimau di antara para resi, kerinduan kami untuk mendengarnya kini sangat besar.”

Verse 46

श्रीसूत उवाच । पुरा दाशरथी रामः ससुग्रीवभिभीषणः । लक्ष्मणेन युतो भ्रात्रा मंत्रज्ञेन हनूमता

Śrī Sūta berkata: Dahulu kala, Rāma putra Daśaratha—bersama Sugrīva dan Vibhīṣaṇa—disertai saudaranya Lakṣmaṇa, serta Hanūmān yang mahir dalam nasihat dan mantra (datang ke sana).

Verse 47

वानरैर्बध्यमाने तु सेतावंबुधिमध्यतः । चिंतयन्मनसा सीतामेकांते सममंत्रयत्

Ketika para vānarā membangun jembatan di tengah samudra, Rāma—mengenang Sītā dalam hati—bermusyawarah secara rahasia di tempat sunyi.

Verse 48

तेषु मंत्र यमाणेषु रावणादिवधं प्रति । उल्लोलतरकल्लोलो जुघोष जलधिर्भृशम्

Saat mereka bermusyawarah tentang pembinasaan Rāvaṇa dan yang lain, samudra mengaum dahsyat; gelombangnya bergulung, menghempas dalam kegaduhan.

Verse 49

अर्णवस्य महाभीमे जृंभमाणे महाध्वनौ । अन्योन्यकथितां वार्तां नाशृण्वंस्ते परस्परम्

Ketika deru samudra yang mengerikan itu membesar menjadi gemuruh dahsyat, mereka saling berbicara namun tak dapat mendengar kata-kata satu sama lain.

Verse 50

ततः किंचिदिव क्रुद्धो भृकुटीकुटिलेक्षणः । भ्रूभंगलीलया रामो नियम्य जलधिं तदा

Lalu Rāma, seakan sedikit murka, dengan pandang tajam karena kening berkerut, menahan samudra saat itu hanya dengan gerak halus kerutan alisnya.

Verse 51

न्यमंत्रयत विप्रेंद्रा राक्षसानां वधं प्रति । एकांतेऽमंत्रयत्तत्र तैः सार्धं राघवो यतः

Wahai yang utama di antara para brāhmaṇa, kemudian ia bermusyawarah tentang pemusnahan para rākṣasa; di sana, dalam kesunyian, Rāghava berunding bersama mereka.

Verse 52

एकांतरामनाथाख्यं तत्क्षेत्रमभवद्विजाः । सोयं नियमितो वार्धी रामभ्रूभंगलीलया

Wahai para brāhmaṇa, wilayah suci itu dikenal sebagai Ekāntarāmanātha-kṣetra. Di sini samudra pun ditahan dan dikendalikan oleh gerak jenaka pada alis Śrī Rāma.

Verse 53

अद्यापि निश्चलजलस्तत्प्रदेशेषु दृश्यते । एकांतरामनाथाख्यं तदेतत्क्षेत्रमुत्तमम्

Bahkan hingga kini, di wilayah-wilayah itu air tampak berdiri tak bergerak. Inilah kṣetra utama yang bernama Ekāntarāmanātha.

Verse 54

आगत्यामृतवाप्यां च स्नात्वा नियमपूर्वकम् । रामादीनपि सेवंते ते सर्वे मुक्तिमाप्नुयुः

Setelah datang ke sini dan mandi di Amṛta-vāpī dengan tata laku yang benar, mereka memuja Śrī Rāma dan perwujudan ilahi lainnya; semuanya mencapai mokṣa.

Verse 55

अद्वैतविज्ञानविवेकशून्या विरक्तिहीनाश्च समाधि हीनाः । यागाद्यनुष्ठानविवर्जिताश्च स्नात्वात्र यास्यंत्यमृतं द्विजेंद्राः

Wahai yang terbaik di antara brāhmaṇa, bahkan mereka yang tanpa pembedaan pengetahuan advaita, tanpa vairāgya dan tanpa samādhi, serta meninggalkan laku seperti yajña—dengan mandi di sini pun akan mencapai Keabadian (Amṛta).