Adhyaya 12

Verse 1

व्यास उवाच । ततो देवैर्नृपश्रेष्ठ रक्षार्थं सत्यमंदिरम् । स्थापितं तत्तदाद्यैव सत्याभिख्या हि सा पुरी

Vyāsa bersabda: Kemudian, wahai raja terbaik, para dewa mendirikan Satyamandira demi perlindungannya; sejak saat itu pula kota itu termasyhur dengan nama ‘Satyā’.

Verse 2

पूर्वं धर्मेश्वरो देवो दक्षिणेन गणाधिपः । पश्चिमे स्थापितो भानुरुत्तरे च स्वयंभुवः

Di timur ditempatkan Dewa Dharmeśvara; di selatan Gaṇādhipa (Gaṇeśa); di barat Bhānu (Surya); dan di utara Svayaṃbhu (Yang Lahir Sendiri).

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । गणेशः स्थापितः केन कस्मात्स्थापितवानसौ । किं नामासौ महाभाग तन्मे कथय मा चिरम्

Yudhiṣṭhira berkata: Siapakah yang menegakkan Gaṇeśa, dan karena alasan apa ia menegakkannya? Siapakah namanya, wahai yang mulia? Katakanlah kepadaku tanpa berlambat.

Verse 4

व्यास उवाच । अधुनाहं प्रवक्ष्यामि गणेशोत्पत्तिकारणम्

Vyāsa bersabda: Kini akan kujelaskan sebab di balik penampakan Gaṇeśa.

Verse 5

समये मिलिताः सर्वे देवता मातरस्तथा । धर्मारण्ये महाराज स्थापितश्चंडिकासुतः

Pada saat itu semua dewa berkumpul, demikian pula para Dewi Ibu; wahai Maharaja, di Dharmāraṇya putra Caṇḍikā ditahbiskan (dipratishtha).

Verse 6

आदौ देवैर्नृपश्रेष्ठ भूमौ वै सत्ययोषिताम् । प्राकारश्चाभवत्तत्र पताकाध्वजशोभितः

Mula-mula, wahai raja terbaik, para dewa membuat tembok pelingkup di sana, di tanah para wanita Satya, indah berhias panji-panji dan bendera.

Verse 7

ब्राह्मणायतने तत्र प्राकारमण्डलान्तरे । तन्मध्ये रचितं पीठमिष्टकाभिः सुशोभितम्

Di sana, di kawasan suci para brāhmaṇa, di dalam lingkaran tembok, pada bagian tengahnya dibangun sebuah pīṭha (alas suci) dari bata, tampak sangat elok.

Verse 8

प्रतोल्यश्च चतस्रो वै शुद्धा एव सतोरणाः । पूर्वे धर्मेश्वरो देवो दक्षिणे गणनायकः

Di sana ada empat gerbang yang suci, masing-masing dengan gapura yang elok; di timur berdiri Dewa Dharmeśvara, dan di selatan pemimpin para Gaṇa, yakni Gaṇeśa.

Verse 9

पश्चिमे स्थापितो भानुरुत्तरे च स्वयंभुवः । धर्मेश्वरोत्पत्तिवृत्तमाख्यातं तत्तवाग्रतः

Di barat Bhānu (Surya) ditahbiskan, dan di utara Svayaṃbhu; dan kisah asal-mula Dharmeśvara telah dituturkan di hadapanmu.

Verse 10

अधुनाहं प्रवक्ष्यामि गणेशोत्पत्तिहेतुकम् । कदाचित्पार्वती गात्रोद्वर्त्तनं कृतवत्यभूत्

Kini akan kujelaskan sebab kemunculan suci Gaṇeśa. Pada suatu ketika, Ibu Pārvatī menggosok tubuhnya dengan lulur untuk penyucian.

Verse 11

मलं तज्जनितं दृष्ट्वा हस्ते धृत्वा स्वगात्रजम् । प्रतिमां च ततः कृत्वा सुरूपं च ददर्श ह

Melihat kotoran yang timbul—lahir dari tubuhnya sendiri—ia mengambilnya di tangannya. Lalu darinya ia membentuk sebuah arca, dan menyaksikan rupa yang elok.

Verse 12

जीवं तस्यां च संचार्य उदतिष्ठत्तदग्रतः । मातरं स तदोवाच कि करोमि तवाज्ञया

Setelah mengalirkan prāṇa (daya hidup) ke dalam rupa itu, ia bangkit berdiri di hadapannya. Lalu ia berkata kepada ibunya, “Wahai Ibu, apa yang harus kulakukan menurut titahmu?”

Verse 13

पार्वत्युवाच । यावत्स्नानं करिष्यामि तावत्त्वं द्वारि तिष्ठ मे । आयुधानि च सर्वाणि परश्वादीनि यानि तु

Pārvatī bersabda: “Selama aku mandi suci, engkau berdirilah di pintuku. Dan peganglah semua senjata, seperti kapak dan yang lainnya.”

Verse 14

त्वयि तिष्ठति मद्द्वारे कोऽपि विघ्नं करोतु न । एवमुक्तो महादेव्या द्वारेऽतिष्ठत्स सायुधः

“Selama engkau berjaga di pintuku, jangan biarkan siapa pun menimbulkan halangan.” Demikian diperintah Sang Mahādevī, ia pun berdiri di ambang pintu dengan bersenjata.

Verse 16

द्वारस्थेन गणेशेन प्रवेशोदायि तस्य न । ततः क्रुद्धो महादेवः परस्परमयुध्यत

Karena Gaṇeśa berdiri menjaga pintu, ia tidak diberi izin masuk. Maka Mahādeva murka dan bertempur dengannya.

Verse 17

युद्धं कृत्वा ततश्चोभौ परस्परवधैषिणौ । परशुं जघ्निवान्देव ललाटे परमे शुभम्

Sesudah bertempur, keduanya saling menghendaki kejatuhan lawan. Sang Dewa menghantam dengan kapak pada dahi—amat suci, meski akibatnya menggetarkan.

Verse 18

ततो देवो महादेवः शूलमुद्यम्य चाहनत् । शिरश्चिच्छेद शूलेन तद्भूमौ निपपात ह

Kemudian Dewa Mahādeva mengangkat trisula dan menghantam; dengan trisula itu kepala terpenggal dan jatuh ke tanah.

Verse 19

एतस्मिन्नंतरे देवो महादेवो जगाम ह । आभ्यंतरे प्रवेष्टुं च मतिं दध्रे महेश्वरः

Dalam sela itu Dewa Mahādeva melangkah maju. Maheśvara pun berketetapan untuk masuk ke dalam.

Verse 20

पार्वतीं विकलां दृष्ट्वा देवदेवो महेश्वरः । चिंतयामास देवोऽपि किं कृतं वा मुधा मया

Melihat Pārvatī gundah dan lemah, Maheśvara—Dewa para dewa—merenung: “Apa yang telah kulakukan, dan mengapa kulakukan dengan sia-sia?”

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे तत्र गजासुरमपश्यत । तं दृष्ट्वा च महादैत्यं सर्वलोकैकपूजितः

Tepat pada saat itu, Beliau melihat Gajasura di sana. Melihat raksasa perkasa itu, Yang Dipuja oleh seluruh alam bersiap untuk bertindak.

Verse 22

जघ्निवांस्तच्छिरो गृह्य पार्वत्या कृतमर्भकम् । उत्तस्थौ सगणस्तत्र महादेवस्य सन्निधौ

Setelah membunuhnya dan mengambil kepala itu, anak yang diciptakan oleh Parwati bangkit di sana bersama para gana, di hadapan Mahadewa.

Verse 23

ततो नाम चकारास्य गजानन इति स्फुटम् । सुराः सर्वे च संपृक्ता हर्षिता मुनयस्तथा

Kemudian Beliau dengan jelas memberinya nama 'Gajanana'. Semua dewa berkumpul, dan para resi pun bersukacita.

Verse 24

स्तुवंति स्तुतिभिः शश्वत्कुटुम्बकुशलंकरम् । विक्रीणाति कुटुम्बं यो मोदकार्थं समर्चके

Mereka senantiasa memuji Dia dengan nyanyian pujian, sang pembawa kesejahteraan keluarga. Namun, seseorang yang 'menjual' keluarganya hanya demi modaka, bertindak salah.

Verse 25

दक्षिणस्यां प्रतोल्यां तमेकदंतं च पीवरम् । आर्चयच्च महादेवं स्वयंभूः सुरपूजितम्

Di gerbang selatan dia memuja Dia yang bertubuh gemuk dan bertaring satu; dan dia juga memuja Mahadewa—Yang Ada dengan Sendirinya, yang dipuja oleh para dewa.

Verse 26

जटिलं वामनं चैव नागयज्ञोपवीतकम् । त्र्यक्षं चैव महाकायं करध्वजकुठारकम्

Berambut gimbal, berwujud kerdil, mengenakan ular sebagai upavīta (tali suci); bermata tiga, bertubuh agung, di tangan membawa panji dan kapak—demikianlah Sang Bhagavān digambarkan.

Verse 27

दधानं कमलं हस्ते सर्वविप्रविनाशनम् । रक्षणाय च लोकानां नगराद्दक्षिणाश्रितम्

Dengan teratai di tangan, Ia melenyapkan segala yang membawa kebinasaan bagi para brāhmaṇa; dan demi melindungi dunia, Ia bersemayam di sisi selatan kota.

Verse 28

सुप्रसन्नं गणाध्यक्षं सिद्धिबुद्धिनमस्कृतम् । सिंदूराभं सुरश्रेष्ठं तीव्रांकुशधरं शुभम्

Sangat bening dan berkenan, Penguasa para gaṇa, dihormat oleh Siddhi dan Buddhi; berwarna sindūra (merah vermilion), terbaik di antara para dewa, membawa ankuśa yang tajam, penuh keberkahan.

Verse 29

शतपुष्पैः शुभैः पुष्पैरर्चितं ह्यमराधिपः । प्रणम्य च महाभक्त्या तुष्टुवु स्तं सुरास्ततः

Penguasa para amara memuja-Nya dengan seratus bunga yang suci dan mujur. Lalu para dewa, bersujud dengan bhakti yang agung, melantunkan pujian kepada-Nya.

Verse 30

देवा ऊचुः । नमस्तेस्तु सुरेशाय गणानां पतये नमः । गजानन नमस्तुभ्यं महादेवाधिदैवत

Para dewa bersabda: “Salam hormat kepada-Mu, wahai Sureśa, Tuhan para dewa; salam kepada-Mu, Penguasa para gaṇa. Wahai Gajānana, salam kepada-Mu—wahai Adhidaivata Mahādeva, kuasa ilahi yang tertinggi.”

Verse 31

भक्तिप्रियाय देवाय गणाध्यक्ष नमोस्तु ते । इत्येतैश्च शुभैः स्तोत्रैः स्तूयमानो गणाधिपः । सुप्रीतश्च गणाध्यक्षः तदाऽसौ वाक्यमब्रवीत्

Sembah sujud kepada-Mu, wahai Dewa yang berkenan pada bhakti, wahai Adhipati para Gaṇa! Dipuja dengan kidung-kidung suci nan membawa berkah ini, Gaṇādhipa amat berkenan; lalu Gaṇādhyakṣa mengucapkan sabda ini.

Verse 32

गणाध्यक्ष उवाच । तुष्टोऽहं वो सुरा ब्रूत वांछितं च ददामि वः

Gaṇādhyakṣa bersabda: “Wahai para dewa, Aku berkenan kepada kalian. Katakanlah—apa pun yang kalian kehendaki, akan Kuberikan kepada kalian.”

Verse 33

देवा ऊचुः । त्वमत्रस्थो महाभाग कुरु कार्यं च नः प्रभो । धर्मारण्ये च विप्राणां वणिग्जननिवासिनाम्

Para dewa berkata: “Wahai Prabhu yang amat mulia, bersemayamlah di sini dan sempurnakanlah maksud kami, wahai Tuan. Di Dharmāraṇya, jadilah pelindung dan pemberi anugerah bagi para brāhmaṇa serta kaum pedagang yang menetap di sini.”

Verse 34

ब्रह्मचर्यादियुक्तानां धार्मिकाणां गणेश्वर । वर्णाश्रमेतराणां च रक्षिता भव सर्वदा

Wahai Gaṇeśvara, jadilah pelindung senantiasa bagi orang-orang dhārmika yang menegakkan brahmacarya dan laku tapa lainnya, serta juga bagi mereka yang berada di luar tatanan varṇa dan āśrama yang lazim.

Verse 35

त्वत्प्रसादान्महाभाग धनसौख्ययुता द्विजाः । भवंतु सर्वे सततं वणिजश्च महाबलाः

Wahai Yang Mahamulia, berkat prasāda-Mu semoga para dvija senantiasa dianugerahi kekayaan dan kesejahteraan; dan semoga para pedagang pun selalu berdaya besar serta makmur.

Verse 36

रक्षितव्यास्त्वया देव यावच्चंद्रार्कमेदिनी । एवमस्त्विति सोवादीद्गणनाथो महेश्वरः

Wahai Dewa, lindungilah mereka selama bumi ini bertahan bersama bulan dan matahari. Mendengar itu, Gaṇanātha, Mahēśvara Yang Agung, bersabda: “Demikianlah, jadilah.”

Verse 37

देवाश्च हर्षमापन्नाः पूजयंति गणाधिपम् । ततो देवा मुदा युक्ताः पुष्पधूपादितर्पणैः

Para dewa dipenuhi sukacita dan memuja Gaṇādhipa. Lalu, dengan hati gembira, mereka mempersembahkan pemujaan berupa bunga, dupa, dan persembahan lainnya sebagai tarpaṇa.

Verse 38

ये चान्ये मनुजा लोके निर्विघ्नार्थं च पूजयन्

Dan manusia-manusia lain di dunia yang memuja Beliau demi terbebas dari segala rintangan—

Verse 39

विवाहोत्सवयज्ञेषु पूर्वमाराधितो भवेत् । धर्मारण्योद्भवानां च प्रसन्नो भव सर्वदा

Dalam pernikahan, perayaan, dan yajña, hendaknya Beliau dipuja terlebih dahulu. Dan kepada mereka yang lahir di Dharmāraṇya, jadilah senantiasa berkenan.