Adhyaya 97

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल व्यासतीर्थमनुत्तमम् । दुर्लभं मनुजैः पुण्यमन्तरिक्षे व्यवस्थितम्

Śrī Mārkaṇḍeya bersabda: “Kemudian, wahai pelindung bumi, pergilah menuju Vyāsa-tīrtha yang tiada banding—yang sukar dicapai oleh manusia—sebuah tempat suci yang amat penuh jasa, seakan berada di wilayah antara (di angkasa).”

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कस्माद्वै व्यासतीर्थं तदन्तरिक्षे व्यवस्थितम् । एतदाख्याहि संक्षेपात्त्यज ग्रन्थस्य विस्तरम्

Yudhiṣṭhira berkata: “Mengapa sesungguhnya Vyāsa-tīrtha itu berada di wilayah antara (antariksa)? Jelaskan kepadaku secara singkat—tinggalkan uraian yang panjang.”

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाबाहो धर्मवान्साधुवत्सल । स्वकर्मनिरतः पार्थ तीर्थयात्राकृतादरः

Śrī Mārkaṇḍeya berkata: “Baik, baik, wahai yang berlengan perkasa—engkau saleh dan mengasihi para suci. Wahai Pārtha, engkau tekun pada dharmamu sendiri dan menaruh hormat pada ziarah tīrtha.”

Verse 4

दुर्लभं सर्वजन्तूनां व्यासतीर्थं नरेश्वर । पीडितो वृद्धभावेन अकल्पोऽहं नृपात्मज

Wahai penguasa manusia, Vyāsa-tīrtha itu amat sukar dicapai oleh semua makhluk. Ditindih beban usia tua, wahai putra raja, aku tidak layak untuk upaya yang berat.

Verse 5

विसंज्ञो गतवित्तस्तु संजातः स्मृतिवर्जितः । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया

Aku menjadi tak sadar, kehilangan harta, dan lenyap ingatan. Tīrtha ini—lebih rahasia daripada rahasia—tidak pernah kuungkapkan kepada siapa pun.

Verse 6

कलिस्तत्रैव राजेन्द्र न विशेद्व्याससंश्रयात् । अन्तरिक्षे तु संजातं रेवायाश्चेष्टितेन तु

Wahai raja agung, Kali sama sekali tidak memasuki tempat itu, karena ia berada dalam lindungan Vyāsa. Tempat itu sungguh terwujud di tengah angkasa oleh laku ajaib Revā (Narmadā).

Verse 7

विरिञ्चिर्नैव शक्नोति रेवाया गुणकीर्तनम् । कथं ज्ञास्याम्यहं तात रेवामाहात्म्यमुत्तमम्

Bahkan Viriñci (Brahmā) pun tidak mampu melantunkan sepenuhnya kebajikan Revā. Maka bagaimana aku, wahai yang terkasih, dapat mengetahui kemuliaan tertinggi Revā?

Verse 8

व्यासतीर्थं विशेषेण लवमात्रं ब्रवीम्यतः । प्रत्यक्षः प्रत्ययो यत्र दृश्यतेऽद्य कलौ युगे

Karena itu, secara khusus aku akan berkata hanya sedikit tentang Vyāsatīrtha. Sebab di sana, bahkan pada zaman Kali hari ini, tampak bukti langsung dan keyakinan yang nyata.

Verse 9

विहङ्गो गच्छते नैव भित्त्वा शूलं सुदारुणम् । तस्योत्पत्तिं समासेन कथयामि नृपात्मज

Seekor burung pun tidak melintas dengan menembus tombak yang amat mengerikan itu. Wahai putra raja, akan kuceritakan secara ringkas bagaimana ia muncul.

Verse 10

आसीत्पूर्वं महीपाल मुनिर्मान्यः पराशरः । तेनात्युग्रं तपश्चीर्णं गङ्गाम्भसि महाफलम्

Dahulu kala, wahai pelindung bumi, ada resi mulia bernama Parāśara. Ia menjalankan tapa yang sangat dahsyat di dalam air Gaṅgā, yang berbuah agung.

Verse 11

प्राणायामेन संतस्थौ प्रविष्टो जाह्नवीजले । पूर्णे द्वादशमे वर्षे निष्क्रान्तो जलमध्यतः

Memasuki air Jāhnavī (Gaṅgā), ia teguh berdiam dalam prāṇāyāma. Setelah genap dua belas tahun, ia muncul dari tengah-tengah air.

Verse 12

भिक्षार्थी संचरेद्ग्रामं नावा यत्रैव तिष्ठति । तत्र तेन परा दृष्टा बाला चैव मनोहरा

Untuk mencari sedekah, ia berkeliling di sebuah desa tempat sebuah perahu berlabuh. Di sana ia melihat seorang gadis—sangat elok dan memikat hati.

Verse 13

तां दृष्ट्वा स च कामार्त उवाच मधुरं तदा । मां नयस्व परं पारं कासि त्वं मृगलोचने

Melihatnya, ia pun dilanda gelora hasrat dan berkata dengan manis: “Bawalah aku ke seberang sana. Siapakah engkau, wahai yang bermata rusa?”

Verse 14

नावारूढे नदीतीरे मम चित्तप्रमाथिनि । एवमुक्ता तु सा तेन प्रणम्य ऋषिपुंगवम्

Kepada gadis yang duduk di perahu di tepi sungai—yang mengaduk hatinya—ketika ia berkata demikian, gadis itu pun menunduk hormat dan bersujud kepada sang resi agung.

Verse 15

कथयामास चात्मानं दृष्ट्वा तं काममोहितम् । कैवर्तानां गृहे दासी कन्याहं द्विजसत्तम

Melihatnya terpesona oleh nafsu, ia mulai menuturkan dirinya: “Wahai yang utama di antara para dwija, aku seorang gadis yang melayani sebagai pembantu di rumah para nelayan.”

Verse 16

नावासंरक्षणार्थाय आदिष्टा स्वामिना विभो । मया विज्ञापितं वृत्तमशेषं ज्ञातुमर्हसि

“Wahai Tuan, majikanku menugaskanku untuk menjaga perahu ini. Telah kusampaikan seluruh peristiwa; hendaknya engkau mengetahuinya dengan sempurna.”

Verse 17

एवमुक्तस्तया सोऽथ क्षणं ध्यात्वाब्रवीदिदम्

Mendengar ucapan darinya, ia pun merenung sejenak, lalu mengucapkan kata-kata ini.

Verse 18

पराशर उवाच । अहं ज्ञानबलाद्भद्रे तव जानामि सम्भवम् । कैवर्तपुत्रिका न त्वं राजकन्यासि सुन्दरि

Parāśara berkata: “Wahai yang mulia, dengan kekuatan pengetahuan aku mengetahui asal kelahiranmu. Wahai jelita, engkau bukan putri nelayan; engkau adalah putri raja.”

Verse 19

कन्योवाच । कः पिता कथ्यतां ब्रह्मन्कस्या वा ह्युदरोद्भवा । कस्मिन्वंशे प्रसूताहं कैवर्ततनया कथम्

Sang gadis berkata: “Wahai Brahmana, katakanlah—siapakah ayahku, dan dari rahim siapakah aku dilahirkan? Dalam wangsa mana aku terlahir, dan bagaimana aku dikenal sebagai putri nelayan?”

Verse 20

पराशर उवाच । कथयामि समस्तं यत्त्वया पृष्टमशेषतः । वसुर्नामेति भूपालः सोमवंशविभूषणः

Parāśara berkata: “Akan kuceritakan seluruhnya, tanpa tersisa, semua yang engkau tanyakan. Ada seorang raja bernama Vasu, perhiasan wangsa Candra (Lunar).”

Verse 21

जम्बूद्वीपाधिपो भद्रे शत्रूणां भयवर्धनः । शतानि सप्त भार्याणां पुत्राणां च दशैव तु

“Wahai yang mulia, ia adalah penguasa Jambūdvīpa, yang menambah gentar di hati para musuh. Ia memiliki tujuh ratus permaisuri dan sungguh sepuluh putra.”

Verse 22

धर्मेण पालयेल्लोकानीशवत्पूज्यते सदा । म्लेच्छास्तस्याविधेयाश्च क्षीरद्वीपनिवासिनः

Ia melindungi rakyat dengan dharma dan senantiasa dihormati laksana seorang īśvara. Bahkan para mleccha yang tinggal di Kṣīradvīpa pun tidak berani membangkang kepadanya.

Verse 23

तेषामुत्सादनार्थाय ययावुल्लङ्घ्य सागरम् । संयुक्तः पुत्रभृत्यैश्च पौरुषे महति स्थितैः

Untuk membinasakan mereka, ia berangkat menyeberangi samudra, ditemani putra-putranya dan para pelayan, semuanya teguh dalam keberanian yang agung.

Verse 24

समरं तैः समारब्धं म्लेच्छैश्च वसुना सह । जिता म्लेच्छाः समस्तास्ते वसुना मृगलोचने

Kemudian para mleccha itu, bersama Vasu, memulai pertempuran. Wahai yang bermata rusa, Vasu menaklukkan seluruh mleccha itu.

Verse 25

करदास्ते कृतास्तेन सपुत्रबलवाहनाः । प्रधाना तस्य सा राज्ञी तव माता मृगेक्षणे

Ia menjadikan mereka pembayar upeti, beserta putra-putra, bala tentara, dan kendaraan mereka. Wahai yang bermata kijang, permaisuri utamanya—ibumu—adalah ratu itu.

Verse 26

प्रवासस्थे महीपाले संजाता सा रजस्वला । नारीणां तु सदाकालं मन्मथो ह्यधिको भवेत्

Ketika sang raja berada di perantauan, sang permaisuri mengalami masa haidnya. Sebab pada waktu demikian, dalam diri wanita, Manmatha (Kāma-deva) dikatakan menjadi sangat kuat.

Verse 27

विशेषेण ऋतोः काले भिद्यन्ते कामसायकैः । मन्मथेन तु संतप्ताचिन्तयत्सा शुभेक्षणा

Terutama pada musim kesuburan, insan ditembus oleh panah-panah kama (hasrat). Terbakar oleh Manmatha, sang wanita bermata indah itu mulai merenungkan apa yang patut dilakukan.

Verse 28

दूतं वै प्रेषयाम्यद्य वसुराज्ञः समीपतः । आहूतः सत्वरं दूत गच्छ त्वं नृपसन्निधौ

“Hari ini akan kukirim seorang utusan kepada Raja Vasu.” Setelah memanggilnya, ia berkata, “Segeralah, wahai utusan, pergilah menghadap sang raja.”

Verse 29

दूत उवाच । परतीरं गतो देवि वसुराजारिशासनः । तत्र गन्तुमशक्येत जलयानैर्विना शुभे

Sang utusan berkata, “Wahai wanita laksana dewi, Raja Vasu, penakluk musuh, telah pergi ke seberang. Wahai yang mulia, tanpa perahu atau wahana air, mustahil mencapai tempat itu.”

Verse 30

तानि यानानि सर्वाणि गृहीतानि परे तटे । दूतवाक्येन सा राज्ञी विषण्णा कामपीडिता

Semua perahu itu telah dibawa ke tepi seberang. Mendengar kata-kata utusan, sang permaisuri menjadi murung, tersiksa oleh hasrat asmara.

Verse 31

तत्सखी तामुवाचाथ कस्मात्त्वं परितप्यसे । स्वलेखः प्रेष्यतां देवि शुकहस्ते यथार्थतः

Lalu sahabatnya berkata, “Mengapa engkau merana demikian? Wahai putri mulia, kirimkanlah suratmu sendiri—dengan makna yang benar dan jelas—melalui paruh seekor burung bayan.”

Verse 32

समुद्रं लङ्घयित्वा तु शकुन्ता यान्ति सुन्दरि । सखिवाक्येन सा राज्ञी स्वस्था जाता नराधिप

“Wahai yang elok, burung-burung pun dapat melintasi samudra.” Mendengar kata sahabatnya, sang ratu menjadi tenang, wahai raja.

Verse 33

व्याहृतो लेखकस्तत्र लिख लेखं ममाज्ञया । त्वद्धीना सत्यभामाद्य वसो राजन्न जीवति

Lalu juru tulis dipanggil di sana: “Tulislah surat atas perintahku: ‘Tanpamu, Satyabhāmā hari ini, wahai Raja Vasu, tak sanggup menanggung hidup.’”

Verse 34

ऋतुकालोऽद्य संजातो लिख लेखं तु लेखकं । लिखिते भूर्जपत्रे तु लेखे वै लेखकेन तु

“Hari ini masa musim yang mujur telah tiba. Wahai juru tulis, tulislah surat itu. Biarlah surat itu sungguh ditulis oleh penulis pada kulit kayu birch.”

Verse 35

शुकः पञ्जरमध्यस्थ आनीतोद्धैव सन्निधौ

Seekor burung nuri, yang berada di dalam sangkar, lalu dibawa dan dihadirkan tepat di hadapan mereka.

Verse 36

सत्यभामोवाच । नीत्वा लेखं गच्छ शीघ्रं वसुराज्ञः समीपतः । शकुनिः प्रणतो भूत्वा गृहीत्वा लेखमुत्तमम्

Satyabhāmā berkata: “Bawalah surat ini dan segeralah pergi kepada Raja Vasu.” Sang burung menunduk hormat, lalu mengambil pesan yang mulia itu.

Verse 37

उत्पत्य सहसा राजञ्जगामाकाशमण्डलम् । ततः पक्षी गतः शीघ्रं वसुराजसमीपतः

Wahai Raja, seketika ia mengepakkan sayap dan melesat ke hamparan cakrawala. Lalu burung itu segera menuju ke hadapan Raja Vasu.

Verse 38

क्षिप्ते लेखे शुकेनैव सत्यभामाविसर्जिते । वसुराज्ञा ततो लेखो गृह्य हस्तेऽवधारितः

Ketika nuri yang diutus Satyabhāmā menjatuhkan surat itu, Raja Vasu pun mengambilnya dan menggenggamnya di tangan, menimbangnya dengan saksama.

Verse 39

लेखार्थं चिन्तयित्वा तु गृह्य वीर्यं नरेश्वरः । अमोघं पुटिकां कृत्वा प्रतिलेखेन मिश्रितम्

Setelah merenungkan makna surat itu, sang penguasa manusia mengambil benihnya dan membuat sebuah bungkusan yang tak akan sia-sia, disertai pula jawaban tertulis.

Verse 40

शुकस्य सोऽपयामास गच्छ राज्ञीसमीपतः । प्रणम्य वसुराजानं बीजं गृह्योत्पपात ह

Ia menyerahkannya kepada nuri sambil berkata, “Pergilah kepada sang permaisuri.” Setelah bersujud hormat kepada Raja Vasu, burung itu membawa benih itu lalu terbang naik.

Verse 41

समुद्रोपरि सम्प्राप्तः शुकः श्येनेन वीक्षितः । सामिषं तं शुकं ज्ञात्वा श्येनस्तमभ्यधावत

Ketika nuri itu telah sampai di atas lautan, seekor elang melihatnya. Mengira nuri itu membawa daging (buruan), elang itu pun menyambar ke arahnya.

Verse 42

हतश्चञ्चुप्रहारेण शुकः श्येनेन भारत । मूर्च्छया तस्य तद्बीजं पतितं सागराम्भसि

Wahai Bhārata, oleh hantaman paruh elang nuri itu roboh pingsan; dan karena pingsan itu, benihnya jatuh ke dalam air samudra.

Verse 43

मत्स्येन गिलितं तच्च बीजं वसुमहीपतेः । कन्या मत्स्योदरे जाता तेन बीजेन सुन्दरि

Wahai jelita, benih milik Raja Vasu itu ditelan seekor ikan; dan karena benih itu, dari perut ikan lahirlah seorang gadis.

Verse 44

प्राप्तोऽसौ लुब्धकैर्मत्स्य आनीतः स्वगृहं ततः । यावद्विदारितो मत्स्यस्तावद्दृष्टा त्वमुत्तमे

Ikan itu didapat oleh para pemburu-penjala lalu dibawa ke rumah mereka. Ketika ikan itu dibelah, pada saat itulah engkau terlihat, wahai yang utama.

Verse 45

शशिमण्डलसङ्काशा सूर्यतेजःसमप्रभा । दृष्ट्वा त्वां हर्षिताः सर्वे कैवर्ता जाह्नवीतटे

Indah laksana cakra bulan, bercahaya setara sinar surya—melihatmu, seluruh kaum nelayan bersukacita di tepi Jāhnavī (Gaṅgā).

Verse 46

हर्षितास्ते गताः सर्वे प्रधानस्य च मन्दिरम् । स्त्रीरत्नं कथयामासुर्गृहाण त्वं महाप्रभम्

Dengan sukacita mereka semua pergi ke rumah pemimpin mereka. Mereka berkata, “Telah tampak permata di antara wanita—terimalah dia, wahai tuan yang agung.”

Verse 47

गृहीता तेन तन्वङ्गी ह्यपुत्रेण मृगेक्षणा । भार्यां स्वामाह तन्वङ्गि पालयस्व मृगेक्षणे

Maka pria yang tidak berputra itu menerima gadis beranggota ramping, bermata rusa. Ia berkata kepadanya sebagai istri: “Wahai yang bertubuh halus, wahai bermata rusa, lindungilah dan uruslah rumah tangga.”

Verse 48

ततः सा चिन्तयामास पराशरवचस्तदा । एवमुक्त्वा तु सा तेन दत्तात्मानं नरेश्वर

Kemudian ia merenungkan sabda Parāśara. Setelah berkata demikian, wahai raja, ia menyerahkan dirinya kepadanya sebagai tanda penerimaan.

Verse 49

उवाच साधु मे ब्रह्मन्मत्स्यगन्धोऽनु वर्तते । ततस्तेन तु सा बाला दिव्यगन्धाधिवासिता

Ia berkata, “Baiklah, wahai brāhmaṇa; bau ikan ini masih melekat padaku.” Maka oleh kuasanya, gadis muda itu pun dipenuhi keharuman ilahi.

Verse 50

कृता योगबलेनैव ज्वालयित्वा विभावसुम् । कृत्वा प्रदक्षिणं वह्निमूढा तेन रसात्तदा

Dengan kekuatan yoga semata ia menyalakan api. Setelah ia membuatnya mengelilingi nyala suci itu, ia pun membawanya ke tempat yang sunyi.

Verse 51

जलयानस्य मध्ये तु कामस्थानान्यसंस्पृशत् । ज्ञात्वा कामोत्सुकं विप्रं भीता सा धर्मनन्दन

Namun di tengah perahu itu ia tidak membiarkan sentuhan pada bagian-bagian yang membangkitkan nafsu. Mengetahui sang brāhmaṇa diliputi hasrat, ia pun ketakutan, wahai putra Dharma.

Verse 52

हसन्ती तमुवाचाथ देव त्वं लोकसन्निधौ । न लज्जसे कथं धीमन्कुर्वाणः पामरोचितम्

Sambil tersenyum ia berkata kepadanya: “Wahai Dewa, engkau berada di hadapan orang banyak. O yang bijaksana, bagaimana engkau tidak merasa malu melakukan perbuatan yang hanya pantas bagi kaum hina?”

Verse 53

ततस्तेन क्षणं ध्यात्वा संस्मृता हृदि तामसी । आगता तामसी माया यया व्याप्तं चराचरम्

Lalu, setelah bermeditasi sejenak, ia mengingat dalam hati kekuatan tāmasī yang gelap. Maka muncullah māyā tamas itu, yang meliputi seluruh alam—yang bergerak maupun yang tak bergerak.

Verse 54

ततः सा विस्मिता तेन कर्मणैव तु रञ्जिता । ब्रह्मचर्याभितप्तेन स्त्रीसौख्यं क्रीडितं तदा

Maka ia pun tercengang sekaligus bersukacita oleh perbuatan itu. Dengan daya seorang yang dimurnikan dan dikuatkan oleh panas tapa brahmacarya, ia merasakan kebahagiaan kewanitaan secara lila, seakan permainan suci.

Verse 55

ततः सा तत्क्षणादेव गर्भभारेण पीडिता । प्रसूता बालकं तत्र जटिलं दण्डधारिणम्

Kemudian, seketika itu juga, tertekan oleh beratnya kandungan, ia melahirkan di tempat itu. Lahir seorang anak laki-laki—berambut gimbal (jaṭā) dan memegang tongkat (daṇḍa).

Verse 56

कमण्डलुधरं शान्तं मेखलाकटिभूषितम् । उत्तरीयकृतस्कन्धं विष्णुमायाविवर्जितम्

Ia membawa kamaṇḍalu, bersifat teduh dan damai, berhias mekhala pada pinggang. Kain atasnya tersampir di bahu; ia bebas dari moha, bahkan melampaui māyā Viṣṇu.

Verse 57

ततोऽपि शङ्किता पार्थ दृष्ट्वा तं कलबालकम् । वेपमाना ततो बाला जगाम शरणं मुनेः

Namun demikian, wahai Pārtha, melihat anak yang luar biasa itu ia menjadi cemas. Gemetar, sang gadis muda pergi berlindung pada sang resi.

Verse 58

रक्ष रक्ष मुनिश्रेष्ठ पराशर महामते । जातं मेऽत्यद्भुतं पुत्रं कौपीनवरमेखलम् । दण्डहस्तं जटायुक्तमुत्तरीयविभूषितम्

“Lindungilah, lindungilah, wahai resi termulia, Parāśara yang maha bijaksana! Putra yang amat menakjubkan telah lahir dariku: mengenakan kain cawat dan ikat pinggang yang elok, bertongkat di tangan, berambut gimbal, serta berhias kain selendang.”

Verse 59

पराशर उवाच । मा भैषीः स्वसुते जाते कुमारी त्वं भविष्यसि । नाम्ना योजनगन्धेति द्वितीयं सत्यवत्यपि

Parāśara bersabda: “Jangan takut. Walau putramu telah lahir, engkau tetap akan menjadi seorang perawan. Namamu kelak Yojanagandhā; dan sebagai nama kedua, Satyavatī.”

Verse 60

शंतनुर्नाम राजा यः स ते भर्ता भविष्यति । प्रथमा महिषी तस्य सोमवंशविभूषणा

“Seorang raja bernama Śaṃtanu akan menjadi suamimu. Engkau akan menjadi permaisuri pertamanya, perhiasan bagi wangsa Soma (Dinasti Bulan).”

Verse 61

गच्छ त्वं स्वाश्रयं शुभ्रे पूर्वरूपेण संस्थिता । मा विषादं कुरुष्वात्र दृष्टं ज्ञानस्य मे बलम्

“Pergilah kini ke tempat tinggalmu sendiri, wahai yang elok, setelah kembali pada rupa semula. Jangan bersedih di sini—saksikanlah daya kekuatan pengetahuan rohaniku.”

Verse 62

इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रः सा बाला पुत्रमाश्रिता । नत्वोचे मातरं भक्त्या साष्टाङ्गं विनयानतः

Setelah berkata demikian, sang brāhmaṇa pun berangkat. Gadis itu menggendong putranya, lalu bersujud penuh (aṣṭāṅga praṇāma) dan dengan bhakti serta rendah hati berkata kepada ibunya.

Verse 63

क्षम्यतां मातरुक्तं मे प्रसादः क्रियतामपि । ईश्वराराधने यत्नं करिष्याम्यहमम्बिके

“Ibu, ampunilah apa yang telah kukatakan; berkenanlah pula kepadaku. Wahai Ambikā, aku akan bersungguh-sungguh dalam pemujaan kepada Īśvara.”

Verse 64

ततः सा पुत्रवाक्येन विषण्णा वाक्यमब्रवीत्

Kemudian ia, tertekan oleh kata-kata putranya, berkata dengan duka.

Verse 65

योजनगन्धोवाच । मा त्यक्त्वा गच्छ वत्साद्य मातरं मामनागसम् । त्वद्वियोगेन मे पुत्र पञ्चत्वं भाव्यसंशयम्

Yojanagandhā berkata: “Anakku tersayang, jangan tinggalkan aku dan pergi sekarang; jangan tinggalkan ibumu yang tak bersalah ini. Tanpamu, wahai putraku, kematianku pasti—tiada keraguan.”

Verse 66

नास्ति पुत्रसमः स्नेहो नास्ति भ्रातृसमं कुलम् । नास्ति सत्यपरो धर्मो नानृतात्पातकं परम्

Tiada kasih setara kasih kepada putra; tiada penopang keluarga seperti saudara lelaki. Tiada dharma lebih luhur daripada berpegang pada kebenaran; tiada dosa lebih besar daripada dusta.

Verse 67

बालभावे मया जात आधारः किल जायसे । न मे भर्ता न मे पुत्रः पश्य कर्मविडम्बनम्

Dalam masa gadisku engkau lahir dariku; kukira engkau akan menjadi sandaranku. Namun aku tiada bersuami dan tiada pula putra yang menetap bersamaku—lihatlah ironi pahit dari karma.

Verse 68

व्यास उवाच । मा विषादं कुरुष्वान्तः सत्यमेतन्मयोरितम् । आपत्कालेऽस्मि ते देवि स्मर्तव्यः कार्यसिद्धये

Vyāsa berkata: “Jangan bersedih di dalam hati. Apa yang kukatakan adalah benar. Wahai Devī, pada saat bahaya ingatlah aku, agar maksudmu tercapai.”

Verse 69

आपदस्तारयिष्यामि क्षम्यतां मे दुरुत्तरम् । इत्युक्त्वा प्रययौ व्यासः कन्या सापि गता गृहम्

“Aku akan menyelamatkanmu dari segala malapetaka; ampunilah kata-kataku yang keras.” Setelah berkata demikian, Vyāsa pun berangkat, dan sang gadis juga pulang ke rumahnya.

Verse 70

पराशरसुतस्तत्र विषष्णो वनमध्यतः । त्रेतायुगावसाने तु द्वापरादौ नरेश्वर

Di sana putra Parāśara, Vyāsa, bersedih di tengah rimba—wahai raja—pada akhir Tretā Yuga dan awal Dvāpara, tenggelam dalam perenungan.

Verse 71

व्यासार्थं चिन्तयामासुर्देवाः शक्रपुरोगमाः । आख्यातो नारदेनैव पुत्रः पराशरस्य सः

Demi kepentingan Vyāsa, para dewa yang dipimpin Śakra (Indra) mulai bermusyawarah. Nārada sendirilah yang telah memberitahu mereka bahwa ia adalah putra Parāśara.

Verse 72

कैवर्तपुत्रिकाजातो ज्ञानी जह्नुसुतातटे । ततो नारदवाक्येन आगताः सुरसत्तमाः

Lahir dari putri nelayan, sang bijak (Vyāsa) berada di tepi Jahnusutā. Lalu, atas sabda Nārada, para dewa termulia pun datang mendekat.

Verse 73

रामः पितामहः शक्रो मुनिसङ्घैः समावृताः । आस्यादिकं पृथग्दत्त्वा साधु साध्वित्युदीरयन्

Rāma, Pitāmaha (Brahmā), dan Śakra (Indra), dikelilingi rombongan para resi, mempersembahkan penghormatan yang beragam—salam takzim dan lainnya—masing-masing menurut tata, seraya berseru, “Sādhu! Sādhu!”

Verse 74

पितामहेन वै बालो गर्भाधानादिसंस्कृतः । द्वीपायनो द्वीपजन्मा पाराशर्यः पराशरात्

Sang bocah itu disucikan oleh Pitāmaha dengan upacara saṁskāra, mulai dari garbhādhāna dan seterusnya, menurut dharma. Karena lahir di sebuah pulau ia dikenal sebagai Dvaipāyana, dan sebagai Pārāśarya, putra Parāśara.

Verse 75

कृष्णांशात्कृष्णनामायं व्यासो वेदान्व्यसिष्यति । विरञ्चिनाभिषिक्तोऽसौ मुनिसङ्घैः पुनःपुनः

Karena merupakan bagian dari Kṛṣṇa, ia menyandang nama ‘Kṛṣṇa’; dan sebagai Vyāsa ia akan menata serta membagi Weda. Ia ditahbiskan oleh Virañci (Brahmā), dan berulang kali dimuliakan oleh himpunan para resi.

Verse 76

व्यासस्त्वं सर्वलोकेषु इत्युक्त्वा प्रययुः सुराः । तीर्थयात्रा समारब्धा कृष्णद्वैपायनेन तु

Sambil berkata, “Engkaulah Vyāsa di segenap loka,” para dewa pun berangkat. Lalu Kṛṣṇadvaipāyana memulai ziarah ke tīrtha-tīrtha suci.

Verse 77

गङ्गावगाहिता तेन केदारश्च सपुष्करः । गया च नैमिषं तीर्थं कुरुक्षेत्रं सरस्वती

Ia mandi suci di Gaṅgā, lalu berziarah ke Kedāra dan Puṣkara; kemudian menuju Gayā, tīrtha Naimiṣa, Kurukṣetra, serta sungai Sarasvatī.

Verse 78

उज्जयिन्यां महाकालं सोमनाथं प्रभासके । पृथिव्यां सागरान्तायां स्नात्वा यातो महामुनिः

Di Ujjayinī ia memuja Mahākāla; di Prabhāsa ia menziarahi Somanātha. Setelah mandi suci di seluruh bumi hingga tepi samudra, sang mahāmuni melanjutkan perjalanan.

Verse 79

अमृतां नर्मदां प्राप्तो रुद्रदेहोद्भवां शुभाम् । साह्लादो नर्मदां दृष्ट्वा चित्तविश्रान्तिमाप च

Ia mencapai Narmadā yang laksana amṛta, suci dan mujur, yang dikatakan lahir dari tubuh Rudra sendiri. Melihat Narmadā dengan sukacita, ia memperoleh ketenteraman dan damai batin yang mendalam.

Verse 80

तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः । ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः

Bertempat di tepi Narmadā, ia menjalankan tapa yang melimpah: pada musim panas ia menempuh laku pañcāgni (lima api), dan pada musim hujan ia berbaring di tanah tanpa alas.

Verse 81

सार्द्रवासाश्च हेमन्ते तिष्ठन्दध्यौ महेश्वरम् । स्वान्तर्हृत्कमले स्थाप्य ध्यायते परमेश्वरम्

Pada musim dingin, mengenakan kain yang lembap, ia tetap berdiri dan merenungkan Maheśvara. Menempatkan Tuhan Tertinggi di dalam teratai hati batinnya, ia bermeditasi pada Parameśvara.

Verse 82

सृष्टिसंहारकर्तारमछेद्यं वरदं शुभम् । नित्यं सिद्धेश्वरं लिङ्गं पूजयेद्ध्यानतत्परः

Dengan tekun bermeditasi, hendaklah ia setiap hari memuja Liṅga Siddheśvara—yang suci dan membawa keberkahan, pemberi anugerah, tak terlukai, Tuhan pencipta dan pelebur alam.

Verse 83

अर्चनात्सिद्धलिङ्गस्य ध्यानयोगप्रभावतः । प्रत्यक्षः शङ्करो जातः कृष्णद्वैपायनस्य सः

Melalui pemujaan kepada Siddha-Liṅga itu dan daya yoga-meditasinya, Śaṅkara menampakkan diri secara langsung di hadapan Kṛṣṇadvaipāyana.

Verse 84

ईश्वर उवाच । तोषितोऽहं त्वया वत्स वरं वरय शोभनम्

Īśvara bersabda: “Wahai anak terkasih, Aku berkenan kepadamu; pilihlah anugerah yang mulia.”

Verse 85

व्यास उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । प्रत्यक्षो नर्मदातीरे स्वयमेव भविष्यसि । अतीतानागतज्ञोऽहं त्वत्प्रसादादुमापते

Vyāsa berkata: “Wahai Dewa, bila Engkau berkenan dan hendak menganugerahkan karunia, maka tampakkanlah diri-Mu sendiri di tepi Sungai Narmadā. Wahai Umāpati, berkat rahmat-Mu semoga aku mengetahui yang telah lampau dan yang akan datang.”

Verse 86

ईश्वर उवाच । एवं भवतु ते पुत्र मत्प्रसादादसंशयम् । त्वयि भक्तिगृहीतोऽहं प्रत्यक्षो नर्मदातटे

Īśvara bersabda: “Demikianlah jadinya, wahai putraku, tanpa ragu oleh rahmat-Ku. Terpikat oleh bhaktimu, Aku akan menampakkan diri secara langsung di tepi Narmadā.”

Verse 87

सहस्रांशार्धभावेन प्रत्यक्षोऽहं त्वदाश्रमे । इत्युक्त्वा प्रययौ देवः कैलासं नगमुत्तमम्

“Dalam wujud setengah dari seribu sinar kemilau, Aku akan hadir secara nyata di pertapaanmu.” Setelah berkata demikian, Sang Dewa berangkat menuju Kailāsa, gunung yang paling luhur.

Verse 88

पत्नीसंग्रहणं जातं कृष्णद्वैपायनस्य तु । शास्त्रोक्तेन विधानेन पत्नी पालयतस्तथा

Bagi Kṛṣṇa Dvaipāyana (Vyāsa), pernikahan pun berlangsung; dan menurut tata cara yang diajarkan śāstra, ia memelihara serta menjaga istrinya dengan semestinya.

Verse 89

पुत्रो जातो ह्यपुत्रस्य पराशरसुतस्य च । देवैर्वर्धापितः सर्वैरिञ्चेन्द्रपुरोगमैः

Seorang putra lahir bagi sang resi yang sebelumnya tanpa anak—putra Parāśara (Vyāsa). Semua dewa bersukacita merayakan kelahiran suci itu, dengan Indra dan yang lain sebagai pemuka.

Verse 90

पुत्रजन्मन्यथाजग्मुर्वशिष्ठाद्या मुनीश्वराः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन पराशरपुरोगमाः

Pada saat kelahiran sang putra, para maharsi—Vasiṣṭha dan yang lainnya—datang ke sana, dipimpin oleh Parāśara, bertepatan dengan perjalanan ziarah mereka ke tīrtha-tīrtha suci.

Verse 91

मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः । यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती

Manu, Atri, Viṣṇu, Hārīta, Yājñavalkya, Uśanas, dan Aṅgiras; juga Yama, Āpastamba, Saṃvarta, Kātyāyana, serta Bṛhaspati—semuanya turut datang.

Verse 92

एवमादिसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च । सशिष्याश्च महाभागा नर्मदातटमाश्रिताः

Demikianlah ribuan demi ribuan—ratusan ribu hingga berjuta-juta—para mahātmā yang mulia, beserta para muridnya, berlindung di tepi Sungai Narmadā.

Verse 93

व्यासाश्रमे शुभे रम्ये संतुष्टा आययुर्नृप । दृष्ट्वा तान्सोऽपि विप्रेन्द्रानभ्युत्थानकृतोद्यमः

Wahai Raja, dengan hati yang puas mereka datang ke āśrama Vyāsa yang suci dan indah. Melihat para brāhmaṇa-ṛṣi terkemuka itu, ia pun segera bergegas bangkit untuk menyambut dengan hormat.

Verse 94

पितुः पूर्वं प्रणम्यादौ सर्वेषां च यथाविधि । आसनानि ददौ भक्त्या पाद्यमर्घं न्यवेदयत्

Mula-mula ia bersujud kepada ayahnya, lalu menurut tata cara yang semestinya memberi hormat kepada semuanya. Dengan bhakti ia mempersilakan duduk, serta mempersembahkan pādya untuk membasuh kaki dan arghya sebagai penghormatan.

Verse 95

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह । उद्धृतोऽहं न सन्देहो युष्मत्सम्भाषणार्चनात्

Dengan kedua telapak tangan dirangkapkan, ia berkata: “Aku sungguh terangkat—tiada keraguan—oleh percakapan dengan kalian dan oleh pemujaan serta penghormatanku kepada kalian.”

Verse 96

आरण्यानि च शाकानि फलान्यारण्यजानि च । तानि दास्यामि युष्माकं सर्वेषां प्रीतिपूर्वकम्

“Aku akan memberikan kepada kalian semua, dengan penuh kasih, sayur-mayur hutan dan buah-buahan yang tumbuh di rimba.”

Verse 97

। अध्याय

Penanda akhir bab (adhyāya).

Verse 98

वर्धयित्वा जयाशीर्भिरवलोक्य परस्परम् । पराशरः समस्तैश्च वीक्षितो मुनिपुंगवैः

Setelah saling menukar berkat kemenangan dan saling memandang, Parāśara dipandang dengan penuh perhatian oleh semua resi agung laksana banteng itu.

Verse 99

उत्तरं दीयतां तात कृष्णद्वैपायनस्य च । एवमुक्तस्तु तैः सर्वैर्भगवान्स पराशरः । प्रोवाच स्वात्मजं व्यासमृषीणां यच्चिकीर्षितम्

“Berilah jawaban, wahai anak—juga kepada Kṛṣṇa Dvaipāyana.” Demikian disampaikan oleh mereka semua, Bhagavān Parāśara pun menuturkan kepada putranya sendiri, Vyāsa, maksud para resi.

Verse 100

श्रीपराशर उवाच । नेच्छन्ति दक्षिणे कूले व्रतभङ्गभयादथ । भोजनं भोक्तुकामास्ते श्राद्धे चैव विशेषतः

Śrī Parāśara bersabda: “Karena takut melanggar vrata, mereka tidak berkehendak makan di tepi selatan; namun mereka ingin menyantap hidangan, terutama pada upacara śrāddha.”

Verse 101

व्यास उवाच । करोमि भवतामुक्तमत्रैव स्थीयतां क्षणम् । यावत्प्रसाद्य सरितं करोमि विधिमुत्तमम्

Vyāsa berkata: “Aku akan melaksanakan seperti yang engkau ucapkan. Tinggallah di sini sejenak, sementara aku menenteramkan sang sungai dan menunaikan tata-ritus yang utama sesuai aturan.”

Verse 102

एवमुक्त्वा शुचिर्भूत्वा नर्मदातटमास्थितः । स्तोत्रं जगाद सहसा तन्निबोध नरेश्वर

Setelah berkata demikian dan menjadi suci, ia berdiri di tepi Sungai Narmadā. Seketika itu juga ia melantunkan sebuah stotra—dengarkanlah, wahai raja.

Verse 103

जय भगवति देवि नमो वरदे जय पापविनाशिनी बहुफलदे । जय शुम्भनिशुम्भकपालधरे प्रणमामि तु देवनरार्तिहरे

Jaya bagavatī Devī, sembah sujud—wahai Pemberi anugerah! Jaya, wahai Pemusnah dosa, Penganugerahi buah pahala berlimpah! Jaya Engkau yang memanggul tengkorak Śumbha dan Niśumbha; aku bersujud kepada-Mu, penghapus derita para dewa dan manusia.

Verse 104

जय चन्द्रदिवाकरनेत्रधरे जय पावकभूषितवक्त्रवरे । जय भैरवदेहनिलीनपरे जय अन्धकरक्तविशोषकरे

Jaya kepada-Mu yang bermata Bulan dan Matahari; jaya kepada-Mu yang wajah muliamu berhias nyala api. Jaya kepada-Mu yang bersemayam dalam raga Bhairava; jaya kepada-Mu yang mengeringkan darah Andhaka.

Verse 105

जय महिषविमर्दिनि शूलकरे जय लोकसमस्तकपापहरे । जय देवि पितामहरामनते जय भास्करशक्रशिरोऽवनते

Jaya, wahai Mahīṣa-vimardinī, pemegang trisula; jaya kepada-Mu yang melenyapkan dosa seluruh jagat. Jaya, wahai Devī, yang dipuja Pitāmaha Brahmā; jaya kepada-Mu, di hadapan-Mu Bhāskara dan Śakra menundukkan kepala.

Verse 106

जय षण्मुखसायुध ईशनुते जय सागरगामिनि शम्भुनुते । जय दुःखदरिद्रविनाशकरे जय पुत्रकलत्रविवृद्धिकरे

Jaya kepada-Mu yang dipuja Īśa dan Skanda bermuka enam beserta senjatanya; jaya kepada-Mu, wahai yang mengalir hingga samudra, yang dipuji Śambhu. Jaya kepada-Mu yang memusnahkan duka dan kemiskinan; jaya kepada-Mu yang menumbuhkan kesejahteraan anak dan pasangan.

Verse 107

जय देवि समस्तशरीरधरे जय नाकविदर्शिनि दुःखहरे । जय व्याधिविनाशिनि मोक्षकरे जय वाञ्छितदायिनि सिद्धवरे

Jaya, wahai Dewi, penopang semua makhluk berbadan; jaya, Engkau yang menyingkapkan surga dan melenyapkan duka. Jaya, Engkau pemusnah penyakit dan penganugeraha mokṣa; jaya, Engkau pemberi anugerah yang diidamkan—terunggul di antara para siddha, pemberi keberhasilan.

Verse 108

एतद्व्यासकृतं स्तोत्रं यः पठेच्छिवसन्निधौ । गृहे वा शुद्धभावेन कामक्रोधविवर्जितः

Barangsiapa melantunkan stotra karya Vyāsa ini—di hadapan Śiva ataupun di rumah—dengan batin yang suci, bebas dari nafsu dan amarah,

Verse 109

तस्य व्यासो भवेत्प्रीतः प्रीतश्च वृषवाहनः । प्रीता स्यान्नर्मदा देवी सर्वपापक्षयंकरी

kepada orang itu Vyāsa berkenan, dan Vṛṣavāhana (Śiva, bertunggangan lembu) pun berkenan. Narmadā Devī juga melimpahkan rahmat—Dia yang melenyapkan segala dosa.

Verse 110

न ते यान्ति यमालोकं यैः स्तुता भुवि नर्मदा । पितामहोऽपि मुह्येत देवि त्वद्गुणकीर्तनात्

Mereka yang memuji Narmadā di bumi ini tidak pergi ke alam Yama. Wahai Dewi, bahkan Pitāmaha (Brahmā) pun akan tertegun oleh kidung kemuliaan sifat-sifat-Mu.

Verse 111

वाक्पतिर्नैव ते वक्तुं स्वरूपं वेद नर्मदे । कथं गुणानहं देवि त्वदीयाञ्ज्ञातुमुत्सहे

Wahai Narmadā, bahkan Vākpati, penguasa tutur kata, tidak sungguh mengetahui cara mengungkapkan wujud-Mu. Maka bagaimana mungkin aku, wahai Dewi, berani mengenal dan melantunkan sifat-sifat-Mu?

Verse 112

इति ज्ञात्वा शुचिं भावं वाङ्मनःकायकर्मभिः । प्रसन्ना नर्मदादेवी ततो वचनमब्रवीत्

Mengetahui demikian kemurnian batinnya—suci dalam ucapan, pikiran, tubuh, dan perbuatan—Dewi Narmadā pun berkenan, lalu mengucapkan sabda ini.

Verse 113

सत्यवादेन तुष्टाहं भोभो व्यास महामुने । यदीच्छसि वरं किंचित्तं ते सर्वं ददाम्यहम्

“Wahai Vyāsa, mahāmuni! Aku berkenan oleh kejujuranmu. Jika engkau menghendaki suatu anugerah apa pun, semuanya akan Kuberikan kepadamu.”

Verse 114

व्यास उवाच । यदि तुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम । आतिथ्यमुत्तरे कूले ऋषीणां दातुमर्हसि

Vyāsa berkata: “Wahai Dewi, bila Engkau berkenan kepadaku—bila anugerah itu layak Kautitipkan—maka izinkanlah aku mempersembahkan jamuan suci (ātithya) bagi para ṛṣi di tepi utaramu.”

Verse 115

नर्मदोवाच । अयुक्तं याचितं व्यास विमार्गे यत्प्रवर्तनम् । इन्द्रचन्द्रयमैः शक्यमुन्मार्गे न प्रवर्तितुम्

Narmadā bersabda: “Wahai Vyāsa, permintaanmu itu tidak patut—ia mendorong langkah yang menyimpang dari dharma-mārga. Bahkan Indra, Candra, dan Yama pun tak mampu membuat seseorang berjalan di jalan yang sesat.”

Verse 116

याचस्वान्यं वरं पुत्र यत्किंचिद्भुवि दुर्लभम् । एतच्छ्रुत्वा वचो देव्या व्यासो मूर्च्छां यतस्तदा

“Mintalah anugerah lain, wahai putraku—apa pun yang langka di dunia ini.” Mendengar sabda Sang Dewi itu, Vyāsa pun seketika jatuh pingsan.

Verse 117

वृथा क्लेशोऽद्य मे जात इति मत्वा पपात ह । धरणी चलिता सर्वा सशैलवनकानना

Sambil berpikir, “Usahaku hari ini menjadi sia-sia,” ia pun roboh. Maka seluruh bumi berguncang—beserta gunung-gunung, rimba, dan belukar sucinya.

Verse 118

मूर्च्छापन्नं ततो व्यासं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः । हाहाकारमुखाः सर्वे तत्राजग्मुः सहस्रशः

Melihat Vyāsa jatuh pingsan, para dewa beserta Indra pun berseru cemas; dan semuanya datang ke sana beribu-ribu banyaknya.

Verse 119

व्यासमुत्थापयामासुर्वेदव्यसनतत्परम् । ब्राह्मणार्थे च संक्लिष्टो नात्महेतोः सरिद्वरे

Mereka menegakkan Vyāsa, yang senantiasa tekun pada Weda. Di tepi sungai yang utama itu, ia menderita demi para brāhmaṇa—bukan demi dirinya sendiri.

Verse 120

गवार्थे ब्राह्मणार्थे च सद्यः प्राणान्परित्यजेत् । एवं सा नर्मदा प्रोक्ता ब्रह्माद्यैः सुरसत्तमैः

“Demi sapi-sapi suci dan demi para brāhmaṇa, seseorang hendaknya segera menyerahkan nyawanya.” Demikianlah kemuliaan Narmadā diwartakan oleh Brahmā dan para dewa yang utama.

Verse 121

सुशीतलैस्तं बहुभिश्च वातैर्रेवाभ्यषिञ्चत्स्वजलेन भीता । सचेतनः सत्यवतीसुतोऽपि प्रणम्य देवान्सरितं जगाद

Kemudian Revā, karena takut, menyadarkannya dengan banyak hembusan angin sejuk dan dengan memercikkan airnya sendiri. Setelah siuman, putra Satyavatī bersujud kepada para dewa lalu berbicara kepada sang sungai.

Verse 122

व्यास उवाच । तीर्थैः समस्तैः किल सेवनाय फलं प्रदिष्टं मम मन्दभाग्यात् । यद्देवि पुण्या विफला ममाशा आरण्यपुष्पाणि यथा जनानाम्

Vyāsa berkata: “Dikatakan bahwa buah dari melayani semua tīrtha telah ditetapkan bagiku; namun, ah, karena nasibku yang malang, wahai Dewi, harapan suciku menjadi hampa—laksana bunga-bunga rimba yang sia-sia bagi orang kebanyakan.”

Verse 123

नर्मदोवाच । यतो यतो मां हि महानुभाव निनीषते चित्तमिलातलेऽत्र । विन्ध्येन सार्द्धं तव मार्गमद्य यास्याम्यहं दण्डधरस्य पृष्ठे

Narmadā berkata: “Wahai yang berhati agung, ke mana pun di bumi ini hatimu hendak membawaku, hari ini aku akan menempuh jalanmu—bersama Vindhya—di atas punggung Daṇḍadhara.”

Verse 124

एवमुक्तो महातेजा व्यासः सत्यवतीसुतः । दक्षिणे चालयामास स्वाश्रमस्य सरिद्वराम्

Setelah demikian disapa, resi Vyāsa yang bercahaya perkasa, putra Satyavatī, menggerakkan sungai mulia di pertapaannya menuju ke selatan.

Verse 125

दण्डहस्तो महातेजा हुङ्कारमकरोन्मुनिः । व्यासहुङ्कारभीता सा चलिता रुद्रनन्दिनी

Sang muni yang bercahaya, dengan tongkat di tangan, mengumandangkan huṅkāra yang menggetarkan; gentar oleh huṅkāra Vyāsa, kekasih Rudra—Revā—pun mulai bergerak.

Verse 126

दण्डेन दर्शयन्मार्गं देवी तत्र प्रवर्तिता । व्यासमार्गं गता देवी दृष्टा शक्रपुरोगमैः

Dengan tongkatnya ia menunjukkan jalan dan menggerakkan Sang Dewi di sana; Sang Dewi menapaki jalan Vyāsa, dan ia terlihat oleh Śakra (Indra) beserta para dewa pemimpin rombongan.

Verse 127

पुष्पवृष्टिं ततो देवा व्यमुञ्चन् सह किंकरैः । किं कुर्मो ब्रूहि मे पुत्र कर्मणा ते स्म रञ्जिताः

Kemudian para dewa, bersama para pengiringnya, menurunkan hujan bunga dan berkata: “Apa yang harus kami lakukan? Katakanlah, wahai putra—oleh perbuatanmu kami berkenan.”

Verse 128

व्यास उवाच । तपश्च विपुलं कृत्वा दानं दत्त्वा महाफलम् । एतदेव नरैः कार्यं साधूनां यत्सुखावहम्

Vyāsa berkata: “Dengan melakukan tapa yang melimpah dan memberi dana yang berbuah besar—itulah yang patut dilakukan manusia: apa pun yang membawa sukacita bagi para sadhu.”

Verse 129

यदि तुष्टा महाभागा अनुग्राह्यो ह्यहं यदि । तस्मान्ममाश्रमे सर्वैः स्थीयतां नात्र संशयः

“Jika kalian, wahai yang amat berbahagia, berkenan—jika aku sungguh layak menerima anugerah kalian—maka tinggallah kalian semua di pertapaanku; tiada keraguan akan hal itu.”

Verse 130

आतिथ्यं शाकपर्णेन रेवामृतविमिश्रितम् । प्रतिपन्नं समस्तैर्वः पराशरमुखैर्मम । स्थातव्यं स्वाश्रमे सर्वैर्रेवाया उत्तरे तटे

“Jamuan penghormatan berupa sayur dan daun-daunan yang dipadukan dengan amerta Revā telah disiapkan bagi kalian semua oleh orang-orangku yang dipimpin Parāśara. Tinggallah kalian semua di pertapaanku, di tepi utara Sungai Revā.”

Verse 131

मार्कण्डेय उवाच । स्नानतर्पणनित्यानि कृतानि द्विजसत्तमैः । व्यासकुण्डे ततो गत्वा होमः सर्वैः प्रकल्पितः

Mārkaṇḍeya berkata: “Para dwija terbaik menunaikan laku harian mandi suci dan tarpaṇa. Lalu mereka pergi ke Vyāsa-kuṇḍa dan semuanya menyiapkan homa (persembahan api).”

Verse 132

श्रीफलैर्बिल्वपत्रैश्च जुहुवुर्जातवेदसम् । गौतमो भृगुर्माण्डव्यो नारदो लोमशस्तथा

Dengan buah kelapa suci dan daun bilva, mereka mempersembahkan āhuti ke dalam Jātavedas (Dewa Agni). Gautama, Bhṛgu, Māṇḍavya, Nārada, dan juga Lomaśa hadir di sana.

Verse 133

पराशरस्तथा शङ्खः कौशिकश्च्यवनो मुनिः । पिप्पलादो वसिष्ठश्च नाचिकेतो महातपाः

Parāśara, Śaṅkha, Kauśika, serta resi Cyavana; Pippalāda, Vasiṣṭha, dan Nāciketa sang mahātapā—semuanya pun hadir di sana.

Verse 134

विश्वामित्रोऽप्यगस्त्यश्च उद्दालकयमौ तथा । शाण्डिल्यो जैमिनिः कण्वो याज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः

Viśvāmitra, Agastya, juga Uddālaka dan Yama; Śāṇḍilya, Jaimini, Kaṇva, Yājñavalkya, Uśanā, dan Aṅgiras—para resi mulia ini hadir, menghiasi sidang suci bagi upacara itu.

Verse 135

शातातपो दधीचिश्च कपिलो गालवस्तथा । जैगीषव्यस्तथा दक्षो भरतो मुद्गलस्तथा

Śātātapa, Dadhīci, Kapila, dan Gālava; juga Jaigīṣavya, Dakṣa, Bharata, serta Mudgala—mereka pun termasuk di antara para mulia yang hadir.

Verse 136

वात्स्यायनो महातेजाः संवर्तः शक्तिरेव च । जातूकर्ण्यो भरद्वाजो वालखिल्यारुणिस्तथा

Vātsyāyana yang bercahaya agung, Saṃvarta, dan Śakti pula; Jātūkarṇya, Bharadvāja, serta Vālakhilya dan Aruṇi—semua resi ini juga hadir di sana.

Verse 137

एवमादिसहस्राणि जुह्वते जातवेदसम् । अक्षमालाकरोत्कीर्णा ध्यानयोगपरायणाः

Demikianlah, beribu-ribu kali mereka mempersembahkan āhuti ke dalam Jātavedas, Api suci. Dengan mālā di tangan, mereka tekun dalam dhyāna dan perenungan yoga.

Verse 138

एकचित्ता द्विजाः सर्वे चक्रुर्होमक्रियां तदा । ततः समुत्थितं लिङ्गं मोक्षदं व्याधिनाशनम्

Lalu semua dvija, dengan batin terpusat, melaksanakan upacara homa. Kemudian muncullah sebuah Liṅga, pemberi mokṣa dan pemusnah penyakit.

Verse 139

अच्छेद्यं परमं देवं दृष्ट्वा व्यासस्तुतोष च । पुष्पवृष्टिं ददुर्देवा आशीर्वादान्द्विजोत्तमाः

Memandang Dewa Tertinggi yang tak tergoyahkan itu, Vyāsa pun dipenuhi sukacita. Para dewa menurunkan hujan bunga, dan para brāhmaṇa utama menganugerahkan berkat.

Verse 140

साष्टाङ्गं प्रणतो व्यासो देवं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् । ब्राह्मणान्पूजयामास शाकमूलफलेन च

Setelah melihat Tuhan Trilocana, Vyāsa bersujud dengan aṣṭāṅga-pranāma. Lalu ia memuliakan para brāhmaṇa dengan sayur-mayur, umbi-umbian, dan buah-buahan.

Verse 141

पितृपूर्वं द्विजाः सर्वे भोजिताः पाण्डुनन्दन । आशीर्वादांस्ततः पुण्यान् दत्त्वा विप्रा ययुः पुनः

Wahai putra Pāṇḍu, setelah terlebih dahulu menunaikan upacara bagi para leluhur, semua dvija pun dijamu makan. Sesudah memberi berkat suci, para vipra berangkat kembali.

Verse 142

तदा प्रभृति तत्तीर्थं व्यासाख्यं प्रोच्यते बुधैः

Sejak saat itu, para bijaksana menyebut tempat suci penyeberangan itu sebagai “Tīrtha Vyāsa”.

Verse 143

युधिष्ठिर उवाच । व्यासतीर्थस्य यत्पुण्यं तत्सर्वं कथयस्व मे । स्नानदानविधानं च यस्मिन्काले महाफलम्

Yudhiṣṭhira berkata: “Katakanlah kepadaku seluruh pahala suci Vyāsa-tīrtha; dan jelaskan pula tata cara mandi suci serta sedekah di sana—pada waktu apa ia berbuah paling agung.”

Verse 144

श्रीमार्कण्डेय उवाच । कथयामि समस्तं ते भ्रातृभिः सह पाण्डव । कार्त्तिकस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां जितेन्द्रियः

Śrī Mārkaṇḍeya bersabda: “Wahai Pāṇḍava, bersama saudara-saudaramu akan kukatakan kepadamu semuanya dengan lengkap. Pada hari keempat belas paruh terang bulan Kārttika, dengan indria ditundukkan…”

Verse 145

उपोष्य यो नरो भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम् । स्नापयेदीश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा

Barangsiapa berpuasa dengan bhakti dan berjaga sepanjang malam, hendaklah ia dengan bhakti memandikan Tuhan dengan madu, susu, dan ghee (samin suci).

Verse 146

दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः । श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेत्परमेश्वरम्

Dan dengan dadih yang dicampur gula, lalu kembali dengan air yang disucikan oleh rumput kuśa; hendaklah ia mengurapi Parameśvara dengan pasta cendana harum (śrīkhaṇḍa).

Verse 147

ततः सुगन्धकुसुमैर्बिल्वपत्रैश्च पूजयेत् । मुचुकुन्देन कुन्देन कुशजातीप्रसूनकैः

Kemudian hendaknya ia memuja dengan bunga-bunga harum dan daun bilva; dengan bunga mucukunda, bunga kunda, serta kuntum kuśa-jātī (melati) pula.

Verse 148

उन्मत्तमुनिपुष्पैश्च तथान्यैः कालसम्भवैः । अर्चयेत्परया भक्त्या द्वीपेश्वरमनुत्तमम्

Dengan bunga unmattamuni dan bunga-bunga lain yang tumbuh menurut musim, hendaknya ia memuja, dengan bhakti tertinggi, Tuhan Dvīpeśvara yang tiada banding.

Verse 149

इक्षुगडुकदानेन तुष्यते परमेश्वरः । गडुकाष्टकदानेन पातकं यात्यहोर्जितम्

Dengan sedekah persembahan gaḍuka dari tebu, Tuhan Yang Mahatinggi berkenan. Dengan menghadiahkan delapan gaḍuka, dosa yang terkumpul dalam satu hari pun lenyap.

Verse 150

मासर्जितं च नश्येत गडुकाष्टशतेन च । षाण्मासिकं सहस्रेण द्विगुणैरब्दिकं तथा

Dosa yang terkumpul selama sebulan musnah dengan delapan ratus gaḍuka; dosa enam bulan dengan seribu; dan dengan dua kali lipatnya, dosa setahun pun demikian lenyap.

Verse 151

आजन्मजनितं पापमयुतेन प्रणश्यति । द्विगुणैर्नश्यते व्याधिस्त्रिगुणैः स्याद्धनागमः

Dosa yang timbul sejak kelahiran lenyap dengan sepuluh ribu (pemberian demikian). Dengan dua kali lipatnya, penyakit sirna; dengan tiga kali lipatnya, datanglah limpahan harta.

Verse 152

षड्गुणैर्जायते वाग्मी सिद्धस्तद्द्विगुणैस्तथा । रुद्रत्वं दशलक्षैश्च जायते नात्र संशयः

Dengan pemberian enam kali lipat, seseorang menjadi fasih; dengan dua kali lipat dari itu, ia pun menjadi siddha. Dan dengan sepuluh lakhs, ia mencapai keadaan Rudra—tanpa keraguan.

Verse 153

पौर्णमास्यां नृपश्रेष्ठ स्नानं कुर्वीत भक्तितः । मन्त्रोक्तेन विधानेन सर्वपापक्षयंकरम्

Wahai raja terbaik, pada hari purnima hendaklah seseorang mandi dengan bhakti, menurut tata cara yang ditetapkan oleh mantra; itu menghancurkan segala dosa.

Verse 154

वारुणं च तथाग्नेयं ब्राह्मयं चैवाक्षयंकरम् । देवान्पित्ःन्मनुष्यांश्च विधिवत्तर्पयेद्बुधः

Orang bijak hendaknya, menurut tata cara yang benar, melakukan tarpaṇa bagi Varuṇa, Agni, dan Brahmā—yang menganugerahkan pahala tak habis—seraya memuaskan para dewa, leluhur, dan manusia sebagaimana mestinya.

Verse 155

ऋचा ऋग्वेदजं पुण्यं साम्ना सामफलं लभेत् । यजुर्वेदस्य यजुषा गायत्र्या सर्वमाप्नुयात्

Dengan ṛcā dari Ṛgveda, diperoleh kebajikan yang lahir dari Ṛgveda; dengan sāman, diraih buah Sāmaveda. Dengan yajus, didapat buah Yajurveda; sedangkan dengan Gāyatrī, semuanya dapat diraih.

Verse 156

अक्षरं च जपेन्मन्त्रं सौरं वा शिवदैवतम् । अथवा वैष्णवं मन्त्रं द्वादशाक्षरसंज्ञितम्

Seseorang juga boleh melakukan japa Akṣara-mantra, atau mantra Saura, atau mantra yang berdewa Śiva; atau sebagai pilihan lain, melafalkan mantra Vaiṣṇava yang dikenal sebagai dvādaśākṣara (dua belas suku kata).

Verse 157

पूजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या सर्वलक्षणलक्षितान् । स्वदारनिरतान्विप्रान्दम्भलोभविवर्जितान्

Dengan bhakti hendaknya memuliakan para brāhmaṇa yang bertanda laku mulia—berilmu dan berbudi—setia pada istri sendiri, serta bebas dari kemunafikan dan ketamakan.

Verse 158

भिन्नवृत्तिकरान् पापान् पतिताञ्छूद्रसेवनान् । शूद्रीग्रहणसंयुक्तान्वृषली यस्य मन्दिरे

Adapun mereka yang mata pencahariannya rusak dan perilakunya berdosa—orang-orang jatuh yang hidup dari pelayanan yang tak patut, yang terikat hubungan terlarang, dan di rumahnya dikuasai vṛṣalī (perempuan tak saleh)—mereka bukan penerima yang layak.

Verse 159

परोक्षवादिनो दुष्टान्गुरुनिन्दापरायणान् । वेदद्वेषणशीलांश्च हैतुकान् बकवृत्तिकान्

Demikian pula hendaknya dijauhi orang-orang jahat: yang berkata di belakang, yang tekun mencela guru, yang membenci Weda, yang berdebat dengan tipu-daya, dan yang berperilaku ‘seperti bangau’—lahir tampak saleh, batin penuh kelicikan.

Verse 160

ईदृशान्वर्जयेच्छ्राद्धे दाने सर्वव्रतेषु च । गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः

Orang-orang semacam itu harus disingkirkan dari śrāddha, dari sedekah, dan dari segala laku-vrata. Lebih utama seorang brāhmaṇa yang terkendali, meski hanya mengetahui inti Gāyatrī, daripada orang tak layak yang berilmu luas.

Verse 161

नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी । ईदृशान्पूजयेद्विप्रानन्नदानहिरण्यतः

Seorang yang mengetahui empat Weda namun tak terkendali—makan tanpa pilih dan menjual segala sesuatu—tidaklah utama. Sebaliknya, hormatilah brāhmaṇa yang terkendali itu dengan anugerah makanan dan dengan hiraṇya (emas).

Verse 162

उपानहौ च वस्त्राणि शय्यां छत्रमथासनम् । यो दद्याद्ब्राह्मणे भक्त्या सोऽपि स्वर्गे महीयते

Barangsiapa dengan bhakti memberi kepada seorang brāhmaṇa alas kaki, pakaian, ranjang, payung, dan tempat duduk, ia pun dimuliakan di surga.

Verse 163

प्रत्यक्षा सुरभी तत्र जलधेनुस्तथाघृता । तिलधेनुः प्रदातव्या महिष्यश्च तथैव च

Di sana, lembu Surabhī seakan tampak nyata di hadapan mata; demikian pula ‘lembu-air’ dan ‘lembu-ghi’. Hendaknya juga didanakan ‘lembu-wijen’, dan demikian pula ‘lembu-kerbau’.

Verse 164

कृष्णाजिनप्रदाता यो दाता यस्तिलसर्पिषोः । कन्यापुस्तकयोर्दाता सोऽक्षयं लोकमाप्नुयात्

Siapa yang mendanakan kulit kijang hitam (kṛṣṇājina), atau menyumbangkan wijen dan ghi, dan siapa yang melakukan kanyā-dāna serta mempersembahkan kitab-kitab suci—donatur demikian mencapai alam yang tak binasa.

Verse 165

धूर्वाहौ खुरसंयुक्तौ धान्योपस्करसंयुतौ । दापयेत्स्वर्गकामस्तु इति मे सत्यभाषितम्

Barangsiapa mendambakan surga hendaknya mengusahakan sedekah dua ekor lembu jantan yang terlatih untuk kuk dan kuat kukunya, lengkap dengan biji-bijian serta perlengkapan yang perlu—ini ucapanku yang benar.

Verse 166

सूत्रेण वेष्टयेद्द्वीपमथवा जगतीं शुभम् । मन्दिरं परया भक्त्या परमेशमथापि वा

Dengan benang suci (yajñopavīta) hendaknya seseorang secara upacara mengelilingi pulau suci, atau jagatī yang mulia, bahkan juga mandir itu sendiri—dengan bhakti tertinggi kepada Parameśvara.

Verse 167

प्रदक्षिणां विधानेन यः करोत्यत्र मानवः । जम्बूप्लाक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश्चापरो नृप

Wahai Raja, siapa pun yang di sini melakukan pradakṣiṇā menurut tata-aturan yang benar, seakan-akan telah mengelilingi Jambū-dvīpa dan Plākṣa-dvīpa, serta pula Śālmalī-dvīpa yang lainnya.

Verse 168

कुशः क्रौञ्चस्तथा काशः पुष्करश्चैव सप्तमः । सप्तसागरपर्यन्ता वेष्टिता तेन भारत

Kuśa, Krauñca, Kāśa, dan Puṣkara sebagai yang ketujuh—hingga batas tujuh samudra—semuanya terlingkupi oleh pradakṣiṇā-nya, wahai Bhārata.

Verse 169

द्वीपेश्वरे महाराज वृषोत्सर्गं च कारयेत् । वृषेणारुणवर्णेन माहेशं लोकमाप्नुयात्

Wahai Maharaja, di Dvīpeśvara hendaknya dilakukan pula upacara vṛṣotsarga, yakni melepaskan seekor lembu jantan. Dengan melepaskan lembu berwarna kemerah-merahan, seseorang mencapai alam Maheśa (Śiva).

Verse 170

यस्तु वै पाण्डुरो वक्त्रे ललाटे पादयोस्तथा । लाङ्गूले यस्तु वै शुभ्रः स वै नाकस्य दर्शकः

Adapun lembu jantan yang pucat pada wajah, dahi, dan kaki-kakinya, serta putih pada ekornya—dialah sungguh penunjuk Svarga, yakni sarana menuju surga.

Verse 171

नीलोऽयमीदृशः प्रोक्तो यस्तु द्वीपेश्वरे त्यजेत् । स समाः रोमसंख्याता नाके वसति भारत

Lembu jantan semacam ini disebut ‘nīla’, yakni gelap. Barang siapa melepaskannya di Dvīpeśvara, ia tinggal di Svarga selama tahun-tahun sebanyak jumlah bulu pada tubuhnya, wahai Bhārata.

Verse 172

सौरं च शांकरं लोकं वैरञ्चं वैष्णवं क्रमात् । भुनक्ति स्वेच्छया राजन्व्यासतीर्थप्रभावतः

Wahai Raja, berkat daya Vyāsa-tīrtha, ia menikmati menurut urutan dan sesuai kehendaknya alam Sūrya, alam Śaṅkara, alam Virāñca (Brahmā), dan alam Viṣṇu.

Verse 173

सपत्नीकं ततो विप्रं पूजयेत्तत्र भक्तितः । सितरक्तानि वस्त्राणि यो दद्यादग्रजन्मने

Kemudian, di sana hendaklah dipuja dengan bhakti seorang brāhmaṇa beserta istrinya; dan siapa pun yang mempersembahkan pakaian putih dan merah kepada brāhmaṇa yang mulia itu memperoleh pahala sesuai ketentuan.

Verse 174

कृत्वा प्रदक्षिणं युग्मं प्रीयतां मे जगद्गुरुः । नास्ति विप्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च

Setelah melakukan dua kali pradakṣiṇā, semoga Tuhanku—Jagad-guru—berkenan. Sebab di dunia ini dan di alam sana, tiada kerabat yang menyamai seorang brāhmaṇa.

Verse 175

यमलोके महाघोरे पतन्तं योऽभिरक्षति । इतिहासपुराणज्ञं विष्णुभक्तं जितेन्द्रियम्

Di alam Yama yang amat mengerikan, siapa pun yang melindungi seseorang yang sedang jatuh—yang mengetahui Itihāsa dan Purāṇa, yang berbhakti kepada Viṣṇu, dan yang menaklukkan indria—

Verse 176

पूजयेत्परया भक्त्या सामगं वा विशेषतः । द्वीपेश्वरं च ये भक्त्या संस्मरन्ति गृहे स्थिताः

Hendaklah bersembahyang dengan bhakti tertinggi—terutama kepada pelantun Sāma (Sāmavedin). Dan mereka yang, walau tinggal di rumah, mengingat Dvīpeśvara dengan bhakti,

Verse 177

न तेषां जायते शोको न हानिर्न च दुष्कृतम् । प्रथमं पूजयेत्तत्र लिङ्गं सिद्धेश्वरं ततः

Bagi mereka tiada timbul duka, tiada kerugian, dan tiada perbuatan dosa. Di sana hendaknya terlebih dahulu memuja liṅga bernama Siddheśvara, lalu melangkah lebih lanjut.

Verse 178

यत्र सिद्धो महाभागो व्यासः सत्यवतीसुतः । अस्यैव पूजनात्सिद्धो धारासर्पो महामतिः

Di tempat itulah Vyāsa yang amat mulia, putra Satyavatī, mencapai kesempurnaan; dengan pemujaan terhadap yang inilah Dhārāsarpa yang berhikmat agung pun menjadi berhasil-siddha.

Verse 179

तत्र तीर्थे तु यो राजन्प्राणत्यागं करोति च । सूर्यलोकमसौ भित्त्वा प्रयाति शिवसन्निधौ

Wahai Raja, siapa pun yang melepaskan nyawanya di tīrtha itu, menembus alam Surya, lalu pergi menuju hadirat Śiva sendiri.

Verse 180

समाः सहस्राणि च सप्त वै जले दशैकमग्नौ पतने च षोडश । महाहवे षष्टिरशीति गोग्रहे ह्यनाशके भारत चाक्षया गतिः

Dalam air (pahalanya) tujuh ribu tahun; dalam api sebelas; dan dalam jatuh enam belas. Dalam perang besar enam puluh; di kandang sapi delapan puluh. Namun, wahai Bhārata, dalam berpuasa hingga wafat ada pencapaian yang tak binasa.

Verse 181

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । वायुभूतं निरीक्षन्ते ह्यागच्छन्तं स्वगोत्रजम्

Ayah, kakek, dan buyut pun—menjadi halus laksana angin—menanti dan memandang sanak segotranya yang datang (untuk menunaikan upacara).

Verse 182

अस्मद्गोत्रेऽस्ति कः पुत्रो यो नो दद्यात्तिलोदकम् । कार्त्तिक्यां च विशेषेण वेशाख्यां वा तथैव च

Adakah di dalam gotra kami ada seorang putra yang mempersembahkan tarpaṇa air bercampur wijen (tila-jala) bagi kami—terutama pada bulan Kārttika, atau demikian pula pada bulan Vaiśākha?

Verse 183

स्वर्गतिं च प्रयास्यामस्तत्र तीर्थोपसेवनात् । एतत्ते कथितं सर्वं द्वीपेश्वरमनुत्तमम्

Dengan bernaung dan berseva pada tīrtha itu, kami akan mencapai jalan menuju surga. Demikianlah semuanya telah disampaikan kepadamu—kemuliaan Dvīpeśvara yang tiada banding.

Verse 184

यः पठेत्परया भक्त्या शृणुयात्तद्गतो नृप । सोऽपि पापविनिर्मुक्तो मोदते शिवमन्दिरे

Wahai Raja, siapa pun yang membacanya dengan bhakti tertinggi, atau mendengarnya dengan pikiran terpusat—ia pun terbebas dari dosa dan bersukacita di dhāma Śiva.

Verse 185

ऊषरं सर्वतीर्थानां निर्मितं मुनिपुंगवैः । कामप्रदं नृपश्रेष्ठ व्यासतीर्थं न संशयः

Wahai raja termulia, sari dari segala tīrtha—yang ditegakkan oleh para resi agung—itulah Vyāsa-tīrtha. Ia menganugerahkan tujuan yang diinginkan; tiada keraguan tentangnya.