Adhyaya 150

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज कुसुमेश्वरमुत्तमम् । दक्षिणे नर्मदाकूले उपपातकनाशनम्

Sri Markandeya bersabda: Kemudian, wahai Raja yang agung, pergilah ke Kusumesvara yang utama di tepi selatan Narmada, penghancur dosa-dosa kecil.

Verse 2

कामेन स्थापितो देवः कुसुमेश्वरसंज्ञितः । ख्यातः सर्वेषु लोकेषु देवदेवः सनातनः

Didirikan oleh Kama, dewa ini dikenal sebagai Kusumesvara. Terkenal di seluruh dunia, Dia adalah Dewa para dewa yang abadi.

Verse 3

कामो मनोभवो विश्वः कुसुमायुधचापभृत् । स कामान् ददाति सर्वान् पूजितो मीनकेतनः

Kama—yang lahir dari pikiran, meliputi segalanya, pemegang senjata bunga dan busur—bila dipuja sebagai Minaketana, mengabulkan segala keinginan.

Verse 4

तेन निर्दग्धकायेन चाराध्य परमेश्वरम् । अनङ्गेन तथा प्राप्तमङ्गित्वं नर्मदातटे

Kemudian, meskipun tubuhnya telah hangus, Ananga memuja Tuhan Yang Maha Esa dengan khusyuk; dan demikianlah, di tepi Narmada, ia mendapatkan kembali wujud jasmaninya.

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच । अङ्गिभृतस्य नाशत्वमनङ्गस्य तु मे वद । न श्रुतं न च मे दृष्टं भूतपूर्वं कदाचन

Yudhiṣṭhira berkata: Terangkan kepadaku bagaimana yang berjasad itu binasa, dan bagaimana Anaṅga, yang tanpa tubuh, dapat terjadi. Hal ini belum pernah kudengar, dan tak pernah pula kulihat sebelumnya.

Verse 6

एतत्सर्वं यथा वृत्तमाचक्ष्व द्विजसत्तम । श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र भीमार्जुनयमैः सह

Wahai yang terbaik di antara para dvija, ceritakan kepadaku bagaimana semua ini terjadi. Wahai pemuka para brahmana, aku ingin mendengarnya bersama Bhīma, Arjuna, dan kedua saudara kembar itu.

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आदौ कृतयुगे तात देवदेवो महेश्वरः । तपश्चचार विपुलं गङ्गासागरसंस्थितः

Śrī Mārkaṇḍeya berkata: Wahai anakku, pada awal Kṛta Yuga, Maheśvara—Dewa para dewa—menjalani tapa yang agung, bersemayam di Gaṅgā-sāgara.

Verse 8

तेन सम्पादिता लोकास्तपसा ससुरासुराः । जग्मुस्ते शरणं सर्वे देवदेवं शचीपतिम्

Oleh tapa beliau, seluruh dunia—bersama para dewa dan asura—menjadi guncang dan gelisah. Maka semuanya berlindung kepada penguasa para dewa, Indra, suami Śacī.

Verse 9

व्यापकः सर्वभूतानां देवदेवो महेश्वरः । संतापयति लोकांस्त्रींस्तन्निवारय गोपते

Maheśvara, Dewa para dewa, yang meresapi semua makhluk, membakar tiga dunia. Wahai Indra, penguasa para dewa, bendunglah itu!

Verse 10

श्रुत्वा तद्वचनं तेषां देवानां बलवृत्रहा । चिन्तयामास मनसा तपोविघ्नायचादिशत्

Mendengar sabda para dewa itu, Indra sang pembunuh Vṛtra yang perkasa merenung dalam batin, lalu memerintahkan agar tapa itu dihalangi.

Verse 11

अप्सरां मेनकां रम्भां घृताचीं च तिलोत्तमाम् । वसन्तं कोकिलं कामं दक्षिणानिलमुत्तमम्

Ia memanggil para apsarā: Menakā, Rambhā, Ghṛtācī, dan Tilottamā; juga Musim Semi, burung kukila, Kāma-dewa, serta angin selatan yang utama.

Verse 12

गत्वा तत्र महादेवं तपश्चरणतत्परम् । क्षोभयध्वं यथान्यायं गङ्गासागरवासिनम्

“Pergilah ke sana, kepada Mahādeva yang sepenuhnya tekun menjalankan tapa; dan dengan cara yang patut, guncangkan serta gelisahkan Sang Tuan yang bersemayam di Gaṅgā-sāgara.”

Verse 13

एवमुक्तास्तु ते सर्वे देवराजेन भारत । देवाप्सरःसमोपेता जग्मुस्ते हरसन्निधौ

Wahai Bhārata, setelah demikian diseru oleh raja para dewa, mereka semua—bersama rombongan apsarā surgawi—pergi menghadap Hara (Śiva).

Verse 14

वसन्तमासे कुसुमाकराकुले मयूरदात्यूहसुकोकिलाकुले । प्रनृत्य देवाप्सरगीतसंकुले प्रवाति वाते यमनैरृताकुले

Pada bulan musim semi, ketika taman sarat bunga dan dipenuhi merak, burung air, bayan, serta kukila; ketika nyanyian dan tari para apsarā bergema—saat itulah bertiup angin yang membawa pengaruh Yama dan Nairṛta, maut dan gentar.

Verse 15

तेन संमूर्छिताः सर्वे संसर्गाच्च खगोत्तमाः । मधुमाधवगन्धेन सकिन्नरमहोरगाः

Oleh pesona itu semua menjadi pingsan; dan karena pergaulan itu bahkan burung-burung termulia—bersama para Kinnara dan ular-ular agung—menjadi mabuk oleh keharuman Madhu dan Mādhava, wangi manis musim semi.

Verse 16

यावदालोकते तावत्तद्वनं व्याकुलीकृतम् । वीक्षते मदनाविष्टं दशावस्थागतं जनम्

Sejauh mata memandang, hutan itu terguncang gelisah; dan tampak orang-orang dirasuki Kāma (hasrat), jatuh ke dalam beraneka keadaan dan tingkatan hidup.

Verse 17

देवदेवोऽपि देवानामवस्थात्रितयं गतः । सात्त्विकीं राजसीं राजंस्तामसीं तां शृणुष्व मे

Bahkan Dewa para dewa pun memasuki keadaan tiga serangkai. Dengarkan dariku, wahai Raja: keadaan sāttvika, rājasika, dan tāmasika itu.

Verse 18

एकं योगसमाधिना मुकुलितं चक्षुर्द्वितीयं पुनः पार्वत्या जघनस्थलस्तनतटे शृङ्गारभारालसम् । अन्यद्दूरनिरस्तचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं शम्भोर्भिन्नरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः

Semoga tiga mata Śambhu melindungi kalian: satu mata terpejam dalam yoga-samādhi; mata kedua, kembali, lemah-lentur oleh beban asmara saat bersandar pada pinggul dan dada Pārvatī; dan mata yang lain—menyala sebagai api murka terhadap Madana yang busurnya telah disingkirkan jauh—menampakkan daya yang berbeda tepat pada saat samādhi.

Verse 19

एवं दृष्टः स देवेन सशरः सशरासनः । भस्मीभूतो गतः कामो विनाशः सर्वदेहिनाम्

Demikian, ketika dipandang oleh Sang Dewa, Kāma—beserta panah dan busurnya—pergi menjadi abu; dan ia pun menjadi sebab kebinasaan bagi makhluk berbadan, sebab hasrat membawa keruntuhan.

Verse 20

कामं दृष्ट्वा क्षयं यातं तत्र देवाप्सरोगणाः । भीता यथागतं सर्वे जग्मुश्चैव दिशो दश

Melihat Kāma telah dibinasakan di sana, rombongan para dewa dan apsara pun gentar; mereka pergi sebagaimana datangnya, tercerai-berai ke sepuluh penjuru arah.

Verse 21

कामेन रहिता लोकाः ससुरासुरमानवाः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुर्देवा इन्द्रपुरोगमाः

Dengan lenyapnya Kāma, dunia-dunia—para dewa, asura, dan manusia—menjadi hampa dari hasrat; maka para dewa yang dipimpin Indra pergi berlindung kepada Brahmā.

Verse 22

सीदमानं जगद्दृष्ट्वा तमूचुः परमेष्ठिनम् । जानासि त्वं जगच्छेषं प्रभो मैथुनसम्भवात्

Melihat jagat merosot dan seakan tenggelam, mereka berkata kepada Parameṣṭhin (Brahmā): “Wahai Tuhan, Engkau mengetahui sisa dunia ini, sebab penciptaan berlangsung dari persatuan suami-istri.”

Verse 23

प्रजाः सर्वा विशुष्यन्ति कामेन रहिता विभो

Wahai Tuhan Yang Mahakuasa, semua makhluk sedang layu dan merana, karena kehilangan Kāma.

Verse 24

एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां देवानां प्रपितामहः । जगाम सहितस्तत्र यत्र देवो महेश्वरः

Mendengar kata-kata para dewa itu, Prāpitāmaha (Brahmā) pun, bersama mereka, pergi ke tempat di mana Bhagavān Maheśvara berada.

Verse 25

अतोषयज्जगन्नाथं सर्वभूतमहेश्वरम् । स्तुतिभिस्तण्डकैः स्तोत्रैर्वेदवेदाङ्गसम्भवैः

Ia memuja Jagannātha, Maheśvara—Tuhan segala makhluk—dengan pujian, kidung berirama (taṇḍaka), dan stotra yang bersumber dari Weda serta Vedāṅga.

Verse 26

ततस्तुष्टो महादेवो देवानां परमेश्वरः । उवाच मधुरां वाणीं देवान्ब्रह्मपुरोगमान्

Kemudian Mahādeva, Penguasa tertinggi para dewa, setelah berkenan, menuturkan kata-kata manis kepada para dewa yang dipimpin oleh Brahmā.

Verse 27

किं कार्यं कश्च सन्तापः किं वागमनकारणम् । देवतानामृषीणां च कथ्यतां मम माचिरम्

“Apakah urusannya, dan apakah kesusahan ini? Karena alasan apa kalian datang? Wahai para Deva dan para Ṛṣi, katakanlah kepadaku segera, jangan menunda.”

Verse 28

देवा ऊचुः । कामनाशाज्जगन्नाशो भवितायं चराचरे । त्रैलोक्यं त्वं पुनः शम्भो उत्पादयितुमर्हसि

Para Deva berkata: “Bila Kāma musnah, dunia yang bergerak dan tak bergerak akan binasa. Wahai Śambhu, Engkau patut menumbuhkan kembali tiga alam.”

Verse 29

एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां विमृश्य परमेश्वरः । चिन्तयामास कामस्य विग्रहं भुवि दुर्लभम्

Mendengar ucapan mereka, Parameśvara merenung dan mulai memikirkan perwujudan Kāma—sesuatu yang sukar diperoleh di bumi.

Verse 30

आजगाम ततः शीघ्रमनङ्गो ह्यङ्गतां गतः । प्राणदः सर्वभूतानां पश्यतां नृपसत्तम

Lalu dengan segera datanglah Anaṅga (Kāmadeva), sungguh telah memperoleh kembali wujud berjasad—pemberi napas-hidup bagi semua makhluk—ketika semua memandang, wahai raja termulia.

Verse 31

ततः शङ्खनिनादेन भेरीणां निःस्वनेन च । अभ्यनन्दंस्ततो देवं सुरासुरमहोरगाः

Kemudian, dengan gemuruh bunyi sangkha dan dentang genderang bheri, Sang Deva dipuja dan disambut oleh para dewa, asura, dan para naga agung.

Verse 32

नमस्ते देवदेवेश कृतार्थाः सुरसत्तमाः । विसर्जिताः पुनर्जग्मुर्यथागतमरिन्दम

“Salam sujud bagi-Mu, wahai Penguasa para dewa!”—demikian para dewa utama, setelah maksudnya tercapai dan telah dipersilakan pergi, kembali menempuh jalan semula, wahai penakluk musuh.

Verse 33

गतेषु सर्वदेवेषु कामदेवोऽपि भारत । तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः

Setelah semua dewa pergi, Kāmadeva pun, wahai Bhārata, menjalani tapa yang amat besar, berlindung di tepi Sungai Narmadā.

Verse 34

तपोजपकृशीभूतो दिव्यं वर्षशतं किल । महाभूतैर्विघ्नकरैः पीड्यमानः समन्ततः

Menjadi kurus oleh tapa dan japa, sungguh selama seratus tahun ilahi; ia diganggu dari segala arah oleh makhluk-makhluk unsur besar yang menimbulkan rintangan.

Verse 35

आत्मविघ्नविनाशार्थं संस्मृतः कुण्डलेश्वरः । चकार रक्षां सर्वत्र शरपाते नृपोत्तम

Untuk melenyapkan rintangan yang mengancam dirinya, ia mengingat dan memuja Kuṇḍaleśvara. Di tengah hujan anak panah pun, wahai raja utama, Kuṇḍaleśvara menegakkan perlindungan di segala penjuru.

Verse 36

ततस्तुष्टो महादेवो दृढभक्त्या वरप्रदः । वरेण छन्दयामास कामं कामविनाशनः

Kemudian Mahādeva, yang berkenan oleh bhakti yang teguh, Sang Pemberi anugerah, bersedia menganugerahkan karunia. Dia yang memusnahkan kāma (nafsu) mempersilakan Kāma memilih anugerah sesuai kehendaknya.

Verse 37

ज्ञात्वा तुष्टं महादेवमुवाच झषकेतनः । प्रणतः प्राञ्जलिर्भूत्वा देवदेवं त्रिलोचनम्

Mengetahui Mahādeva telah berkenan, Jhaṣaketu (Kāmadeva) pun berbicara. Dengan bersujud dan kedua tangan terkatup, ia menyampaikan permohonan kepada Dewa para dewa, Sang Tiga-Mata.

Verse 38

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । अत्र तीर्थे जगन्नाथ सदा संनिहितो भव

“Jika Engkau berkenan, wahai Dewa para dewa; jika anugerah patut diberikan kepadaku; maka di tīrtha ini, wahai Jagannātha, bersemayamlah senantiasa.”

Verse 39

तथेति चोक्त्वा वचनं देवदेवो महेश्वरः । जगामाकाशमाविश्य स्तूयमानोऽप्सरोगणैः

Sambil bersabda, “Tathāstu—demikianlah,” Dewa para dewa, Maheśvara, memasuki angkasa lalu berangkat, dipuji oleh rombongan para apsarā.

Verse 40

गते चादर्शनं देवे कामदेवो जगद्गुरुम् । स्थापयामास राजेन्द्र कुसुमेश्वरसंज्ञितम्

Ketika Sang Dewa telah lenyap dari pandangan, wahai raja agung, Kāmadeva menegakkan Jagadguru Śiva di sana dengan nama “Kusumeśvara.”

Verse 41

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा ह्युपवासपरायणः । चैत्रमासे चतुर्दश्यां मदनस्य दिनेऽथवा

Dan siapa pun yang di tīrtha itu mandi suci serta tekun berpuasa—pada hari keempat belas bulan Caitra, atau pada hari yang disucikan bagi Madana (Kāma)—

Verse 42

प्रभाते विमले प्राप्ते स्नात्वा पूज्य दिवाकरम् । तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः

Saat pagi yang suci dan jernih tiba, hendaklah ia mandi lalu memuja Dewa Surya; kemudian dengan air bercampur wijen, persembahkan tarpaṇa kepada para dewa Pitṛ (leluhur).

Verse 43

कृत्वा स्नानं विधानेन पूजयित्वा च तं नृप । पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्तस्य पुण्यफलं शृणु

Wahai Raja, setelah mandi menurut tata-aturan dan setelah memuja-Nya, hendaklah melakukan persembahan piṇḍa; dengarkanlah buah kebajikan dari perbuatan itu.

Verse 44

सत्त्रयाजिफलं यच्च लभते द्वादशाब्दिकम् । पिण्डदानात्फलं तच्च लभते नात्र संशयः

Buah yang diperoleh pelaksana sattra-yajña selama dua belas tahun—buah yang sama diperoleh melalui pemberian piṇḍa; tiada keraguan dalam hal ini.

Verse 45

अङ्कुल्लमूले यः पिण्डं पित्ःनुद्दिश्य दापयेत् । तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति पितामहाः

Barangsiapa di pangkal pohon Aṅkulla mempersembahkan piṇḍa bagi para Pitṛ, maka para leluhurnya (pitāmaha) berpuas hati selama dua belas tahun.

Verse 46

कृमिकीटपतङ्गा ये तत्र तीर्थे युधिष्ठिर । प्राप्नुवन्ति मृताः स्वर्गं किं पुनर्ये नरा मृताः

Wahai Yudhiṣṭhira, bahkan cacing, serangga, dan ngengat yang mati di tīrtha itu mencapai surga; terlebih lagi manusia yang wafat di sana.

Verse 47

संन्यासं कुरुते योऽत्र जितक्रोधो जितेन्द्रियः । कुसुमेशे नरो भक्त्या स गच्छेच्छिवमन्दिरम्

Barangsiapa di Kusumeśa ini mengambil saṃnyāsa, menaklukkan amarah dan menguasai indria, maka ia dengan bhakti menuju kediaman Śiva.

Verse 48

तत्र दिव्याप्सरोभिश्च देवगन्धर्वगायनैः । क्रीडते सेव्यमानस्तु कल्पकोटिशतं नृप

Wahai Raja, di sana ia dilayani para Apsaras surgawi dan para penyanyi Gandharva ilahi; dimuliakan demikian, ia bersukaria selama seratus krore kalpa.

Verse 49

पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः । जायते राजराजेन्द्रैः पूज्यमानो नृपो महान्

Ketika masa itu genap, ia kembali ke dunia ini dalam kelahiran manusia; ia terlahir sebagai raja agung, dihormati bahkan oleh para maharaja di antara raja-raja.

Verse 50

सुरूपः सुभगो वाग्मी विक्रान्तो मतिमाञ्छुचिः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वव्याधिविवर्जितः

Rupawan, beruntung, fasih, gagah berani, cerdas, dan suci—ia hidup genap seratus tahun dan lebih, terbebas dari segala penyakit.

Verse 51

एतत्पुण्यं पापहरं तीर्थकोटिशताधिकम् । कुसुमेशेति विख्यातं सर्वदेवनमस्कृतम्

Kebajikan ini menghapus dosa, melampaui ratusan krore tīrtha; termasyhur sebagai ‘Kusumeśa’, dihormati oleh semua dewa.

Verse 150

। अध्याय

Adhyāya: penanda judul bab.