श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवन्सर्वयोगींद्र गणेश्वर मुनीश्वर । षडाननसमप्रख्य सर्वज्ञाननिधे गुरो । प्रायस्त्वमवतीर्योर्व्यां पाशविच्छित्तये नृणाम् । महर्षिवपुरास्थाय स्थितो ऽसि परमेश्वर

Kṛṣṇa berkata: “Wahai Bhagavan, penguasa para yogin, Gaṇeśvara, dan raja para muni! Wahai Guru, gudang segala pengetahuan, bercahaya laksana Ṣaḍānana. Demi memutus pāśa (belenggu) manusia, Engkau turun ke bumi; mengambil wujud mahārṣi, Engkau bersemayam di sini sebagai Parameśvara.”

Verse 3

अन्यथा हि जगत्यस्मिन् देवो वा दानवो ऽपि वा । त्वत्तोन्यः परमं भावं को जानीयाच्छिवात्मकम् । तस्मात्तव मुखोद्गीर्णं साक्षादिव पिनाकिनः । शिवज्ञानामृतं पीत्वा न मे तृप्तमभून्मनः

Jika tidak demikian, di dunia ini—baik dewa maupun raksasa—siapa selain Engkau yang dapat mengenal Hakikat Tertinggi yang berinti Śiva? Maka, walau telah meminum nektar pengetahuan Śiva yang keluar dari mulutmu—seakan langsung dari Pinākin, Śiva pemegang busur—batinku tetap belum terpuaskan.

Verse 5

साक्षात्सर्वजगत्कर्तुर्भर्तुरंकं समाश्रिता । भगवन्किन्नु पप्रच्छ भर्तारं परमेश्वरी । उपमन्युरुवाच । स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण तद्वक्ष्यामि यथातथम् । भवभक्तस्य युक्तस्य तव कल्याणचेतसः

Bersandar di pangkuan Sang Suami, Pencipta dan Pemelihara seluruh jagat secara langsung, Parameśvarī bertanya: “Wahai Bhagavan, apakah ini?” Upamanyu berkata: “Engkau bertanya pada tempatnya, wahai Kṛṣṇā; akan kujelaskan apa adanya, sebab engkau bhakta Bhava (Śiva), teguh dalam yoga, dan berniat pada yang membawa kebaikan.”

Verse 7

महीधरवरे दिव्ये मंदरे चारुकंदरे । देव्या सह महादेवो दिव्यो ध्यानगतो ऽभवत् । तदा देव्याः प्रियसखी सुस्मितास्या शुभावती । फुल्लान्यतिमनोज्ञानि पुष्पाणि समुदाहरत्

Di gunung Mandara yang ilahi dan utama, dengan gua-gua yang elok, Mahādeva bersama Dewi memasuki samādhi meditasi yang bercahaya. Lalu sahabat terkasih Dewi, Śubhāvatī yang tersenyum lembut, memetik bunga-bunga yang mekar sempurna dan sangat memikat.

Verse 9

ततः स्वमंकमारोप्य देवीं देववरोरहः । अलंकृत्य च तैः पुष्पैरास्ते हृष्टतरः स्वयम् । अथांतःपुरचारिण्यो देव्यो दिव्यविभूषणाः । अंतरंगा गणेन्द्राश्च सर्वलोकमहेश्वरीम्

Kemudian Sang Dewa Tertinggi, yang terbaik di antara para dewa, mendudukkan Dewi di pangkuannya. Setelah menghiasinya dengan bunga-bunga itu, beliau sendiri duduk dengan sukacita yang kian melimpah. Lalu para dewi penghuni istana dalam, berhiaskan perhiasan ilahi, serta para pemimpin Gaṇa yang dekat, datang menghadap Sang Mahāśvarī, Penguasa segala dunia.

Verse 11

भर्तारं परिपूर्णं च सर्वलोकमहेश्वरम् । चामरासक्तहस्ताश्च देवीं देवं सिषेविरे । ततः प्रियाः कथा वृत्ता विनोदाय महेशयोः । त्राणाय च नृणां लोके ये शिवं शरणं गताः

Dengan tangan memegang cāmara (kipas ekor yak), mereka melayani Dewi dan Dewa—Sang Tuhan yang sempurna, Mahāīśvara bagi seluruh alam. Sesudah itu mengalirlah kisah yang indah, untuk menyenangkan Mahesha dan Sang Permaisuri, serta untuk melindungi manusia di dunia yang berlindung pada Śiva.

Verse 13

तदावसरमालोक्य सर्वलोकमहेश्वरी । भर्तारं परिपप्रच्छ सर्वलोकमहेश्वरम् । देव्युवाच । केन वश्यो महादेवो मर्त्यानां मंदचेतसाम् । आत्मतत्त्वाद्यशक्तानामात्मनामकृतात्मनाम्

Melihat saat itu sebagai tepat, Sang Dewi—Maheshwari, Penguasa semua loka—bertanya kepada suaminya, Maheshwara, Tuhan Agung semua dunia. Dewi bersabda: “Dengan cara apakah Mahadewa menjadi berkenan dan menanggapi para manusia yang tumpul budi, yang tak mampu memahami hakikat Atman dan prinsip-prinsip luhur, serta batinnya belum tersucikan?”

Verse 15

ईश्वर उवाच । न कर्मणा न तपसा न जपैर्नासनादिभिः । न ज्ञानेन न चान्येन वश्यो ऽहं श्रद्धया विना । श्रद्धा मय्यस्ति चेत्पुंसां येन केनापि हेतुना । वश्यः स्पृश्यश्च दृश्यश्च पूज्यस्संभाष्य एव च

Tuhan bersabda: “Bukan oleh karma-ritual, bukan oleh tapa, bukan oleh japa, bukan pula oleh āsana dan sejenisnya; bukan oleh pengetahuan semata, dan bukan oleh apa pun—tanpa śraddhā Aku tak dapat dicapai. Namun bila manusia memiliki śraddhā kepada-Ku, dengan alasan apa pun, maka Aku menjadi mudah dijangkau: dapat didekati, disentuh, dilihat, dipuja, bahkan diajak berbicara.”

Verse 17

साध्या तस्मान्मयि शद्धा मां वशीकर्तुमिच्छता । श्रद्धा हेतुस्स्वधर्मस्य रक्षणं वर्णिनामिह । स्ववर्णाश्रमधर्मेण वर्तते यस्तु मानवः । तस्यैव भवति श्रद्धा मयि नान्यस्य कस्यचित्

Karena itu, siapa yang ingin menaklukkan hati-Ku hendaknya menumbuhkan śraddhā kepada-Ku. Śraddhā adalah sebab terjaganya svadharma bagi para varṇa di dunia ini. Manusia yang hidup menurut dharma varṇa dan āśrama-nya sendiri—hanya pada dirinya śraddhā kepada-Ku muncul, bukan pada yang lain.

Verse 19

आम्नायसिद्धमखिलं धर्ममाश्रमिणामिह । ब्रह्मणा कथितं पूर्वं ममैवाज्ञापुरस्सरम् । स तु पैतामहो धर्मो बहुवित्तक्रियान्वितः । नात्यन्त फलभूयिष्ठः क्लेशाया ससमन्वितः

Di sini, seluruh dharma bagi para penghuni empat āśrama—yang tegak dalam tradisi Weda—dahulu diajarkan oleh Brahmā sesuai perintah-Ku sendiri. Namun dharma leluhur itu, yang terikat banyak upacara dan biaya besar, tidak memberi buah yang sangat agung; sebaliknya disertai jerih payah dan penderitaan.

Verse 20

तेन धर्मेण महतां श्रद्धां प्राप्य सुदुर्ल्लभाम् । वर्णिनो ये प्रपद्यंते मामनन्यसमाश्रयाः । तेषां सुखेन मार्गेण धर्मकामार्थमुक्तयः

Melalui dharma yang luhur itu, setelah memperoleh keyakinan langka para mulia, para pencari yang berdisiplin yang berserah hanya kepada-Ku tanpa sandaran lain, menempuh jalan yang mudah menuju dharma, kāma, artha, dan akhirnya mokṣa.

Verse 22

वर्णाश्रमसमाचारो मया भूयः प्रकल्पितः । तस्मिन्भक्तिमतामेव मदीयानां तु वर्णिनाम् । अधिकारो न चान्येषामित्याज्ञा नैष्ठिकी मम

Tata laku varṇa dan āśrama telah Kutetapkan berulang kali. Dalam disiplin itu, hanya para bhakta-Ku di antara golongan varṇa yang berhak atas buah rohaninya; yang lain tidak. Inilah titah-Ku yang teguh dan tak tergoyahkan.

Verse 24

तदाज्ञप्तेन मार्गेण वर्णिनो मदुपाश्रयाः । मलमायादिपाशेभ्यो विमुक्ता मत्प्रसादतः । परं मदीयमासाद्य पुनरावृत्तिदुर्लभम् । परमं मम साधर्म्यं प्राप्य निर्वृतिमाययुः

Dengan menempuh jalan yang Kuperintahkan, para pencari yang berdisiplin dan berlindung pada-Ku, oleh anugerah-Ku dibebaskan dari belenggu kekotoran, māyā, dan lainnya. Mencapai kediaman-Ku yang tertinggi—yang sukar dicapai bagi mereka yang masih kembali berulang—mereka memperoleh keserupaan tertinggi dengan keadaan-Ku dan masuk ke dalam damai sempurna.

Verse 25

तस्माल्लब्ध्वाप्यलब्ध्वा वा वर्णधर्मं मयेरितम् । आश्रित्य मम भक्तश्चेत्स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् । अलब्धलाभ एवैष कोटिकोटिगुणाधिकः । तस्मान्मे मुखतो लब्धं वर्णधर्मं समाचरेत्

Karena itu, entah seseorang memperoleh capaian duniawi atau tidak, hendaknya ia bersandar pada varṇa-dharma yang Kunyatakan. Bila bhakta-Ku, dengan berlindung padanya, mengangkat diri oleh diri sendiri, maka ‘keuntungan dalam ketidak-memperoleh’ itu jauh lebih unggul, berlipat crores demi crores. Maka, jalankanlah dengan benar varṇa-dharma yang diterima dari mulut-Ku sendiri.

Verse 27

ममावतारा हि शुभे योगाचार्यच्छलेन तु । सर्वांतरेषु सन्त्यार्ये संततिश्च सहस्रशः । अयुक्तानामबुद्धीनामभक्तानां सुरेश्वरि । दुर्लभं संततिज्ञानं ततो यत्नात्समाश्रयेत्

Wahai Dewi yang suci, penjelmaan-Ku terjadi dengan menyamar sebagai guru yoga; dan pada setiap zaman, wahai mulia, ada ribuan-ribuan garis silsilah rohani. Namun bagi yang tak terkendali, tak bijak, dan tanpa bhakti, wahai Penguasa para dewa, pengetahuan tentang silsilah sejati amat sukar diperoleh; maka dengan sungguh-sungguh hendaknya berlindung padanya.

Verse 29

सा हानिस्तन्महच्छिद्रं स मोहस्सांधमूकता । यदन्यत्र श्रमं कुर्यान्मोक्षमार्गबहिष्कृतः । ज्ञानं क्रिया च चर्या च योगश्चेति सुरेश्वरि । चतुष्पादः समाख्यातो मम धर्मस्सनातनः

Itulah kerugian; itulah celah besar; itulah delusi dan kebekuan bisu—ketika seseorang, tersingkir dari jalan moksha, bersusah payah mengejar hal lain. Wahai Dewi para dewa, Dharma-Ku yang abadi dinyatakan berkaki empat: jñāna, kriyā, caryā, dan yoga.

Verse 31

पशुपाशपतिज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते । षडध्वशुद्धिर्विधिना गुर्वधीना क्रियोच्यते । वर्णाश्रमप्रयुक्तस्य मयैव विहितस्य च । ममार्चनादिधर्मस्य चर्या चर्येति कथ्यते

Jñāna disebut sebagai pemahaman tentang triad: paśu (jiwa terikat), pāśa (belenggu), dan Pati (Tuhan). Kriyā dikatakan sebagai penyucian ṣaḍadhvan, dilakukan menurut tata-aturan dan di bawah bimbingan Guru. Sedangkan caryā ialah pengamalan dharma pemujaan (arcana) dan sejenisnya yang Aku sendiri tetapkan, sesuai varṇa dan āśrama masing-masing.

Verse 33

मदुक्तेनैव मार्गेण मय्यवस्थितचेतसः । वृत्त्यंतरनिरोधो यो योग इत्यभिधीयते । अश्वमेधगणाच्छ्रेष्ठं देवि चित्तप्रसाधनम् । मुक्तिदं च तथा ह्येतद्दुष्प्राप्यं विषयैषिणाम्

Dengan menempuh jalan yang Aku ajarkan, dengan batin teguh bersemayam pada-Ku, pengekangan segala gelombang batin yang lain itulah yang disebut Yoga. Wahai Dewi, ini lebih utama daripada kumpulan yajña Aśvamedha; ia menjernihkan dan menenteramkan citta serta menganugerahkan mokṣa. Namun, bagi para pengejar objek indria, hal ini sukar dicapai.

Verse 35

विजितेंद्रियवर्गस्य यमेन नियमेन च । पूर्वपापहरो योगो विरक्तस्यैव कथ्यते । वैराग्याज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते

Bagi dia yang menaklukkan kelompok indria melalui yama dan niyama, Yoga diajarkan sebagai penghapus dosa-dosa lampau—yakni bagi yang sungguh ber-vairāgya. Dari vairāgya lahir jñāna; dari jñāna, Yoga teguh berjalan dan terus maju.

Verse 37

योगज्ञः पतितो वापि मुच्यते नात्र संशयः । दया कार्याथ सततमहिंसा ज्ञानसंग्रहः । सत्यमस्तेयमास्तिक्यं श्रद्धा चेंद्रियनिग्रहः

Seorang yang mengetahui Yoga, walau jatuh dalam laku, tetap dibebaskan—tanpa keraguan. Karena itu welas asih hendaknya dipraktikkan senantiasa; ahiṃsā dan penghimpunan pengetahuan sejati, satya, asteya, keyakinan kepada Īśvara, śraddhā yang penuh bhakti, serta pengendalian indria harus dijaga.

Verse 39

अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा । ध्यानमीश्वरभावश्च सततं ज्ञानशीलता । य एवं वर्तते विप्रो ज्ञानयोगस्य सिद्धये । अचिरादेव विज्ञानं लब्ध्वा योगं च विंदति । दग्ध्वा देहमिमं ज्ञानी क्षणाज्ज्ञानाग्निना प्रिये

Mengajar dan belajar, melakukan yajña dan memimpin yajña bagi orang lain, meditasi, rasa kehadiran Tuhan (Īśvara-bhāva), serta keteguhan dalam pengetahuan suci—bila seorang brāhmaṇa hidup demikian demi kesempurnaan jñāna-yoga, ia segera meraih vijñāna (pengetahuan yang terealisasi) dan memperoleh Yoga. Wahai kekasih, dengan api pengetahuan ia seakan membakar keadaan berjasad ini seketika, lalu sang jñānī menjadi bebas.

Verse 41

प्रसादान्मम योगज्ञः कर्मबंधं प्रहास्यति । पुण्यःपुण्यात्मकं कर्ममुक्तेस्तत्प्रतिबंधकम् । तस्मान्नियोगतो योगी पुण्यापुण्यं विवर्जयेत्

Dengan anugerah-Ku, sang mengetahui Yoga menanggalkan belenggu karma. Bahkan tindakan yang bersifat kebajikan (puṇya) pun menjadi penghalang bagi mokṣa. Karena itu, yogin yang teguh dalam disiplin sejati hendaknya melepaskan baik puṇya maupun pāpa.

Verse 42

फलकामनया कर्मकरणात्प्रतिबध्यते । न कर्ममात्रकरणात्तस्मात्कर्मफलं त्यजेत् । प्रथमं कर्मयज्ञेन बहिः सम्पूज्य मां प्रिये । ज्ञानयोगरतो भूत्वा पश्चाद्योगं समभ्यसेत्

Dengan melakukan tindakan karena menginginkan buahnya, jiwa menjadi terikat; bukan semata-mata karena bertindak. Karena itu, tinggalkan keterikatan pada hasil karma. Wahai kekasih, mula-mula pujalah Aku secara lahir melalui karmayajña; kemudian, tekun dalam jñānayoga, barulah berlatih Yoga dengan mantap.

Verse 44

विदिते मम याथात्म्ये कर्मयज्ञेन देहिनः । न यजंति हि मां युक्ताः समलोष्टाश्मकांचनाः । नित्ययुक्तो मुनिः श्रेष्ठो मद्भक्तश्च समाहितः । ज्ञानयोगरतो योगी मम सायुज्यमाप्नुयात्

Ketika hakikat-Ku telah dipahami, para makhluk berjasad yang disiplin dan seimbang—yang memandang segumpal tanah, batu, dan emas sama—tidak menyembah-Ku hanya melalui karmayajña. Sang resi terbaik yang senantiasa bersatu, bhakta-Ku yang teguh, dan yogi yang tekun dalam jñānayoga mencapai sāyujya dengan-Ku.

Verse 46

अथाविरक्तचित्ता ये वर्णिनो मदुपाश्रिताः । ज्ञानचर्याक्रियास्वेव ते ऽधिकुर्युस्तदर्हकाः । द्विधा मत्पूजनं ज्ञेयं बाह्यमाभ्यंतरं तथा । वाङ्मनःकायभेदाच्च त्रिधा मद्भजनं विदुः

Kini para pencari (brahmacārin dan siswa disiplin) yang batinnya belum sepenuhnya lepas, namun telah berlindung pada-Ku—karena layak—hendaknya makin bersungguh-sungguh menempuh jalan pengetahuan, laku benar, dan tindakan suci. Ketahuilah pemujaan kepada-Ku ada dua: lahiriah dan batiniah. Dan karena bhajana dilakukan lewat ucapan, pikiran, dan tubuh, para bijak memahaminya juga sebagai tiga macam.

Verse 48

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं वेत्यनुपूर्वशः । पञ्चधा कथ्यते सद्भिस्तदेव भजनं पुनः । अन्यात्मविदितं बाह्यमस्मदभ्यर्चनादिकम् । तदेव तु स्वसंवेद्यमाभ्यंतरमुदाहृतम्

Tapa (askese), karma (laku-ritus), japa, dhyāna (meditasi), dan jñāna—semuanya diajarkan para bijak sebagai lima tingkatan berurutan; itulah bhajana (devosi). Yang diketahui orang lain disebut lahiriah—seperti pemujaan dan upacara kita; namun devosi yang dialami langsung di dalam diri dinyatakan sebagai batiniah.

Verse 50

मनोमत्प्रवणं चित्तं न मनोमात्रमुच्यते । मन्नामनिरता वाणी वाङ्मता खलु नेतरा । लिंगैर्मच्छासनादिष्टैस्त्रिपुंड्रादिभिरंकितः । ममोपचारनिरतः कायः कायो न चेतरः

Pikiran yang condong kepada-Ku bukanlah ‘sekadar pikiran’. Ucapan yang tenggelam hanya dalam Nama-Ku itulah benar-benar ‘ucapan’; selain itu bukan. Tubuh yang bertanda lambang sesuai titah-Ku—seperti Tripuṇḍra dan lainnya—serta tekun dalam upacara pelayanan kepada-Ku, itulah ‘tubuh’ sejati, bukan yang lain.

Verse 52

मदर्चाकर्म विज्ञेयं बाह्ये यागादिनोच्यते । मदर्थे देहसंशोषस्तपः कृच्छ्रादि नो मतम् । जपः पञ्चाक्षराभ्यासः प्रणवाभ्यास एव च । रुद्राध्यायादिकाभ्यासो न वेदाध्ययनादिकम्

Ketahuilah bahwa pemujaan-Ku dilakukan secara lahiriah melalui tata-ritus seperti yajña dan upacara lainnya. Namun tapa yang hanya mengeringkan tubuh demi-Ku—penitensi keras dan mortifikasi berat—tidak Kusetujui. Japa sejati ialah latihan mantap mantra Pañcākṣarī serta pengulangan Praṇava (Oṁ). Lakukan pembacaan Rudrādhyāya dan bacaan sejenis—bukan sekadar belajar Weda semata.

Verse 54

ध्यानम्मद्रूपचिंताद्यं नात्माद्यर्थसमाधयः । ममागमार्थविज्ञानं ज्ञानं नान्यार्थवेदनम् । बाह्ये वाभ्यंतरे वाथ यत्र स्यान्मनसो रतिः । प्राग्वासनावशाद्देवि तत्त्वनिष्ठां समाचरेत्

Meditasi sejati bermula dari perenungan atas wujud-Ku; bukan sekadar tenggelam dalam objek seperti ātman dan lainnya. Pengetahuan yang benar ialah memahami makna Āgama-Ku, bukan mengetahui perkara duniawi lain. Wahai Devī, lahir maupun batin—di mana pun batin bersuka—oleh pengaruh kecenderungan lampau hendaknya ditegakkan keteguhan berdiam dalam Tattva (Realitas).

Verse 56

बाह्यादाभ्यंतरं श्रेष्ठं भवेच्छतगुणाधिकम् । असंकरत्वाद्दोषाणां दृष्टानामप्यसम्भवात् । शौचमाभ्यंतरं विद्यान्न बाह्यं शौचमुच्यते । अंतः शौचविमुक्तात्मा शुचिरप्यशुचिर्यतः

Kesucian batin lebih utama daripada kesucian lahir—bahkan seratus kali lebih tinggi. Karena ia tidak bercampur dengan cela, dan bahkan cacat yang tampak pun tak dapat muncul di dalamnya. Ketahuilah kesucian sebagai yang di dalam; kebersihan lahir semata tidak sungguh disebut suci. Tanpa kesucian batin, seseorang tetap najis walau tampak bersih di luar.

Verse 58

बाह्यमाभ्यंर्तरं चैव भजनं भवपूर्वकम् । न भावरहितं देवि विप्रलंभैककारणम् । कृतकृत्यस्य पूतस्य मम किं क्रियते नरैः । बहिर्वाभ्यंतरं वाथ मया भावो हि गृह्यते

Pemujaan lahir dan pemujaan batin keduanya harus dilakukan dengan bhāva (rasa bhakti) yang sejati. Wahai Devī, pemujaan tanpa bhāva hanya menjadi sebab keterpisahan (dari-Ku). Aku telah paripurna dan senantiasa suci—apa yang dapat dicapai tindakan manusia bagi-Ku? Lahir ataupun batin, yang Kuterima sungguh hanyalah bhāva sang bhakta.

Verse 60

भावैकात्मा क्रिया देवि मम धर्मस्सनातनः । मनसा कर्मणा वाचा ह्यनपेक्ष्य फलं क्वचित् । फलोद्देशेन देवेशि लघुर्मम समाश्रयः । फलार्थी तदभावे मां परित्यक्तुं क्षमो यतः

Wahai Devī, tindakan yang berjiwa bhāva tunggal itulah dharma-Ku yang abadi—dengan pikiran, perbuatan, dan ucapan, tanpa menoleh pada buahnya sedikit pun. Namun, wahai Devīśī, berlindung kepada-Ku demi hasil adalah perlindungan yang dangkal; sebab pencari ganjaran, bila hasil tak tampak, sanggup meninggalkan-Ku.

Verse 62

फलार्थिनो ऽपि यस्यैव मयि चित्तं प्रतिष्ठितम् । भावानुरूपफलदस्तस्याप्यहमनिन्दिते । फलानपेक्षया येषां मनो मत्प्रवणं भवेत् । प्रार्थयेयुः फलं पश्चाद्भक्तास्ते ऽपि मम प्रियाः

Wahai yang tak bercela! Bahkan orang yang menginginkan pahala, bila batinnya teguh bersemayam pada-Ku, Aku pun menjadi pemberi hasil sesuai dengan sikap batinnya. Dan mereka yang tanpa mengharap buah apa pun condong kepada-Ku—bila kemudian memohon suatu anugerah—para bhakta itu juga Kukasihi.

Verse 64

प्राक्संस्कारवशादेव ये विचिंत्य फलाफले । विवशा मां प्रपद्यंते मम प्रियतमा मताः । मल्लाभान्न परो लाभस्तेषामस्ति यथातथम् । ममापि लाभस्तल्लाभान्नापरः परमेश्वरि

Wahai Parameśvarī! Mereka yang karena dorongan kesan suci masa lampau merenungkan untung dan rugi lalu seakan terpaksa berlindung kepada-Ku, mereka Kandang sebagai yang paling Kukasihi. Bagi mereka tiada keuntungan lebih tinggi daripada mencapai-Ku, bagaimanapun caranya. Dan bagi-Ku pun, memperoleh mereka itulah satu-satunya keuntungan; tiada yang lain.

Verse 66

मदनुग्रहतस्तेषां भावो मयि समर्पितः । फलं परमनिर्वाणं प्रयच्छति बलादिव । महात्मनामनन्यानां मयि संन्यस्तचेतसाम् । अष्टधा लक्षणं प्राहुर्मम धर्माधिकारिणाम्

Dengan anugerah-Ku, batin mereka menjadi dipersembahkan kepada-Ku; persembahan itu seakan tak tertahan menganugerahkan buah Nirvāṇa tertinggi. Bagi para mahātmā yang tak mencari selain Aku dan yang menyerahkan segenap kesadaran pada-Ku, para bijak menyatakan delapan tanda—itulah kelayakan bagi yang berhak atas Dharma-Ku.

Verse 68

मद्भक्तजनवात्सल्यं पूजायां चानुमोदनम् । स्वयमभ्यर्चनं चैव मदर्थे चांगचेष्टितम् । मत्कथाश्रवणे भक्तिः स्वरनेत्रांगविक्रियाः । ममानुस्मरणं नित्यं यश्च मामुपजीवति

Kasih sayang kepada para bhakta-Ku; bersukacita dan menyetujui dalam pemujaan; melakukan arcanā kepada-Ku dengan tangan sendiri; menggerakkan tindakan jasmani demi-Ku; bhakti saat mendengarkan kisah-kisah suci tentang-Ku; perubahan pada suara, mata, dan anggota tubuh karena rasa bhakti; senantiasa mengingat-Ku; serta menjalani hidup dengan bersandar pada-Ku—itulah tanda bhakti kepada-Ku.

Verse 70

एवमष्टविधं चिह्नं यस्मिन्म्लेच्छे ऽपि वर्तते । स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान्स यतिस्स च पंडितः । न मे प्रियश्चतुर्वेदी मद्भक्तो श्वपचो ऽपि यः । तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्यहम्

Demikianlah, bila delapan tanda ini terdapat bahkan pada seorang mleccha, ia patut dipandang sebagai yang terbaik di antara brāhmaṇa: seorang muni yang mulia, seorang yati, dan seorang pandita. Orang yang hanya menguasai empat Veda tidaklah Kukasihi bila ia bukan bhakta-Ku; tetapi bhakta-Ku—meski ia seorang śvapaca—tetap Kukasihi. Karena itu, kepada bhakta itu hendaknya memberi, dan darinya hendaknya menerima; ia patut dihormati, sebagaimana Aku dihormati.

Verse 72

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति

Siapa pun yang mempersembahkan kepada-Ku dengan bhakti sehelai daun, sekuntum bunga, sebiji buah, atau air—Aku tak pernah lenyap baginya, dan ia pun tak pernah hilang dari-Ku.