कामप्रहारः — The Subduing of Kāma (Desire) / Kāma’s Assault and Its Futility

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन्विधे महाभाग किं जातं तदनंतरम् । कथय त्वं प्रसादेन तां कथां पापनाशिनीम्

Nārada berkata: “Wahai Brahman, wahai Vidhātā, wahai yang amat beruntung—apa yang terjadi sesudah itu? Dengan anugerahmu, kisahkanlah kepadaku cerita yang melenyapkan dosa itu.”

Verse 2

ब्रह्मोवाच । श्रूयतां सा कथा तात यज्जातं तदनंतरम् । तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि शिवलीलां मुदावहाम्

Brahmā berkata: “Wahai anakku, dengarkan kisah tentang apa yang terjadi sesudah itu. Karena kasih sayang kepadamu, akan kuceritakan līlā Śiva yang menumbuhkan sukacita.”

Verse 3

धैर्यस्य व्यसनं दृष्ट्वा महायोगी महेश्वरः । विचिंतितं मनस्येवं विस्मितोऽतिततः परम्

Melihat bahkan keteguhan (dhairya) jatuh ke dalam kesusahan, Mahāyogī Maheśvara merenung dalam batin; di hati ia berpikir demikian dan terperanjat melampaui batas.

Verse 4

शिव उवाच । किमु विघ्नाः समुत्पन्नाः कुर्वतस्तप उत्तमम् । केन मे विकृतं चित्तं कृतमत्र कुकर्मिणा

Śiva bersabda: “Mengapa rintangan muncul ketika Aku menjalankan tapa yang tertinggi ini? Oleh siapa—oleh pelaku kejahatan yang mana di sini—batin-Ku diganggu dan dibuat gelisah?”

Verse 5

कुवर्णनं मया प्रीत्या परस्त्र्युपरि वै कृतम् । जातो धर्मविरोधोऽत्र श्रुतिसीमा विलंघिता

Karena keterikatan, aku telah mengucapkan pujian/uraian yang tidak patut tentang istri orang lain; akibatnya timbul pertentangan dengan dharma, dan batas yang ditetapkan śruti pun terlampaui.

Verse 6

ब्रह्मोवाच । विचिंत्येत्थं महायोगी परमेशस्सतां गतिः । दिशो विलोकयामास परितश्शंकितस्तदा

Brahmā berkata: Setelah merenung demikian, Mahāyogī Parameśvara—tujuan tertinggi para saleh—lalu memandang ke segala penjuru, ke sekeliling, dengan hati yang cemas.

Verse 7

वामभागे स्थितं कामं ददर्शाकृष्टबाणकम् । स्वशरं क्षेप्तुकामं हि गर्वितं मूढचेतसम्

Lalu ia melihat Kāma berdiri di sisi kiri, panahnya sudah ditarik; hendak melepaskan anak panahnya sendiri, sombong dan pikirannya tersesat.

Verse 8

तं दृष्ट्वा तादृशं कामं गिरीशस्य परात्मनः । संजातः क्रोधसंमर्दस्तत्क्षणादपि नारद

Wahai Nārada, melihat Kāma yang demikian di hadapan Girīśa—Śiva, Sang Paramātman—pada saat itu juga bangkitlah gelombang amarah yang menghancurkan.

Verse 9

कामः स्थितोऽन्तरिक्षे स धृत्वा तत्सशरं धनुः । चिक्षेपास्त्रं दुर्निवारममोघं शंकरे मुने

Wahai resi, Kāma yang berdiri di angkasa mengangkat busur beserta anak panahnya, lalu melepaskan senjata yang sukar ditangkis dan tak pernah meleset menuju Śaṅkara (Śiva).

Verse 10

बभूवामोघमस्त्रं तु मोघं तत्परमात्मनि । समशाम्यत्ततस्तस्मिन्संकुद्धे परमेश्वरे

Senjata ilahi yang tak pernah meleset itu pun menjadi sia-sia di hadapan Sang Diri Tertinggi. Lalu ia mereda dan tenang, sebab di sana Parameśvara sedang menyala oleh murka.

Verse 11

मोघीभूते शिवे स्वेस्त्रे भयमापाशु मन्मथः । चकंपे च पुरः स्थित्वा दृष्ट्वा मृत्युंजयं प्रभुम्

Ketika senjatanya sendiri terhadap Śiva menjadi sia-sia, Manmatha seketika diliputi takut. Berdiri di hadapan-Nya, ia gemetar melihat Prabhu Mṛtyuñjaya, Penakluk Maut.

Verse 12

सस्मार त्रिदशान्सर्वान्शक्रादीन्भयविह्वलः । स स्मरो मुनिशार्दूल स्वप्रयासे निरर्थके

Dilanda takut, Smara mengingat semua dewa, mulai dari Śakra. Wahai harimau di antara para resi, usahanya sendiri telah menjadi sia-sia.

Verse 13

कामेन सुस्मृता देवाश्शक्राद्यास्ते मुनीश्वर । आययुः सकलास्ते हि शंभुं नत्वा च तुष्टुवुः

Wahai resi mulia, ketika para dewa dipanggil dengan tepat oleh Kāma, semua dewa mulai dari Śakra pun datang. Mereka bersujud kepada Śambhu lalu melantunkan pujian.

Verse 14

स्तुतिं कुर्वत्सु देवेषु कुद्धस्याति हरस्य हि । तृतीयात्तस्य नेत्राद्वै निस्ससार ततो महान्

Ketika para dewa melantunkan pujian, Hari (Wisnu) menjadi sangat murka. Lalu dari mata ketiganya memancar keluar suatu makhluk agung yang perkasa.

Verse 15

ललाट मध्यगात्तस्मात्सवह्निर्द्रुतसम्भवः । जज्वालोर्द्ध्वशिखो दीप्तः प्रलयाग्निसमप्रभः

Dari tengah dahi-Nya seketika menyembur api. Menjulang dengan nyala ke atas, ia bercahaya laksana api pralaya, menampakkan kehendak ilahi Śiva.

Verse 16

उत्पत्य गगने तूर्णं निष्पत्य धरणी तले । भ्रामंभ्रामं स्वपरितः पपात मेदनीं परि

Ia melesat cepat ke langit lalu menerjang turun ke permukaan bumi. Berputar-putar mengitari dirinya, ia jatuh sambil melingkari tanah.

Verse 17

भस्मसात्कृतवान्साधो मदनं तावदेव हि । यावच्च मरुतां वाचः क्षम्यतां क्षम्यतामिति

Wahai orang suci, engkau menjadikan Madana menjadi abu hanya selama terdengar seruan para Marut: “Ampunilah, ampunilah!”

Verse 18

हते तस्मिन्स्मरे वीरे देव दुःखमुपागताः । रुरुदुर्विह्वलाश्चातिक्रोशतः किमभूदिति

Ketika Smara yang gagah itu terbunuh, para dewa diliputi duka. Dalam kebingungan mereka menangis dan berteriak berulang-ulang, “Apa yang terjadi?”

Verse 19

श्वेतांगा विकृतात्मा च गिरिराजसुता तदा । जगाम मंदिरं स्वं च समादाय सखीजनम्

Saat itu putri Raja Gunung—tubuhnya pucat dan batinnya terguncang—kembali ke istananya, membawa serta para sahabat perempuannya.

Verse 20

क्षणमात्रं रतिस्तत्र विसंज्ञा साभवत्तदा । भर्तृमृत्युजदुःखेन पतिता सा मृता इव

Di sana Rati sejenak jatuh tak sadarkan diri. Dihantam duka akibat kematian suaminya, ia roboh, tampak seolah-olah telah wafat.

Verse 21

जातायां चैव संज्ञायां रतिरत्यंतविह्वला । विललाप तदा तत्रोच्चरंती विविधं वचः

Ketika kesadaran kembali, Rati menjadi amat terguncang. Di sana ia meratap, berseru-seru dengan berbagai macam kata.

Verse 22

रतिरुवाच । किं करोमि क्व गच्छामि किं कृतं दैवतैरिह । मत्स्वामिनं समाहूय नाशयामासुरुद्धतम्

Rati berkata: “Apa yang harus kulakukan, ke mana aku pergi? Apa yang para dewa perbuat di sini? Setelah memanggil suamiku, mereka membinasakannya, meski ia gagah dan angkuh.”

Verse 23

हा हा नाथ स्मर स्वामिन्प्राणप्रिय सुखप्रद । इदं तु किमभूदत्र हा हा प्रिय प्रियेति च

“Aduhai, wahai Tuan! Ingatlah aku. Wahai suamiku, kekasih nyawaku, pemberi sukacita—apa yang terjadi di sini? Aduhai, kekasihku!” demikian ia berseru berulang-ulang.

Verse 24

ब्रह्मोवाच । इत्थं विलपती सा तु वदंती बहुधा वचः । हस्तौ पादौ तदास्फाल्य केशानत्रोटयत्तदा

Brahma berkata: Demikianlah ia meratap, mengucapkan berbagai macam kata. Kemudian, dalam kepedihan itu, ia memukulkan tangan dan kakinya serta mulai menjambak rambutnya.

Verse 25

तद्विलापं तदा श्रुत्वा तत्र सर्वे वनेचराः । अभवन्दुःखितास्सर्वे स्थावरा अपि नारद

Mendengar ratapan itu pada saat itu, semua penghuni hutan di sana menjadi sedih—bahkan makhluk-makhluk yang tidak bergerak (pohon dan tanaman) pun merasa menderita, wahai Narada.

Verse 26

एतस्मिन्नंतरे तत्र देवाश्शक्रादयोऽखिलाः । रतिमूचुस्समाश्वास्य संस्मरंतो महेश्वरम्

Sementara itu, pada waktu dan tempat yang sama, semua dewa—dimulai dengan Sakra (Indra)—menghibur Rati dan berbicara kepadanya, seraya mereka mengingat Maheswara (Tuhan Siwa).

Verse 27

देवा ऊचुः । किंचिद्भस्म गृहीत्वा तु रक्ष यत्नाद्भयं त्यज । जीवयिष्यति स स्वामी लप्स्यसे त्वं पुनः प्रियम्

Para Dewa berkata: "Ambillah sedikit abu suci (bhasma) dan simpanlah dengan hati-hati; buanglah rasa takut. Tuhan itu akan menghidupkannya kembali, dan engkau akan mendapatkan kekasihmu lagi."

Verse 28

सुखदाता न कोप्यस्ति दुःखदाता न कश्चन । सर्वोऽपि स्वकृतं भुंक्ते देवाञ्शोचसि वै वृथा

Tidak ada seorang pun yang benar-benar pemberi kebahagiaan, dan tidak ada yang pemberi kesedihan. Setiap makhluk hanya merasakan buah dari perbuatannya sendiri—oleh karena itu, wahai yang terkasih, engkau berduka demi para dewa dengan sia-sia.

Verse 29

ब्रह्मोवाच । इत्याश्वास्य रतिं देवास्सर्वे शिवमुपागताः । सुप्रसाद्य शिवं भक्त्या वचनं चेदमब्रुवन्

Brahmā bersabda: Setelah menenangkan Rati demikian, semua dewa mendekati Bhagavān Śiva. Setelah menyenangkan Śiva dengan bhakti, mereka mengucapkan kata-kata ini.

Verse 30

देवा ऊचुः । भगवञ्छ्रूयतोमेतद्वचनं नश्शुभं प्रभो । कृपां कृत्वा महेशान शरणागतवत्सल

Para dewa berkata: “Wahai Bhagavān, wahai Prabhu, dengarkanlah permohonan kami yang suci ini. Wahai Maheśāna, pelindung para pencari perlindungan, berbelas kasihlah dan lindungilah kami.”

Verse 31

सुविचारय सुप्रीत्या कृति कामस्य शंकर । कामेनैतत्कृतं यत्र न स्वार्थं तन्महेश्वर

Wahai Śaṅkara, pertimbangkanlah dengan kejernihan dan hati yang berkenan perbuatan Kāma ini. Wahai Maheśvara, apa yang dilakukan Kāma itu bukan demi kepentingannya sendiri.

Verse 32

दुष्टेन पीडितैर्देवैस्तारकेणाऽखिलैर्विभो । कर्म तत्कारितं नाथ नान्यथा विद्धि शंकर

Wahai Yang Mahameliputi, semua dewa yang tersiksa oleh Tāraka yang durjana telah menyebabkan tindakan ini dilakukan. Wahai Nātha, wahai Śaṅkara, ketahuilah demikian dan bukan selainnya.

Verse 33

रतिरेकाकिनी देव विलापं दुःखिता सती । करोति गिरिश त्वं च तामाश्वासय सर्वदा

Wahai Deva, Rati seorang diri, diliputi duka, meratap dengan pilu. Wahai Girīśa, hendaklah Engkau senantiasa menghibur dan meneguhkan hatinya.

Verse 34

संहारं कर्तुकामोऽसि क्रोधेनानेन शंकर । दैवतैस्सह सर्वेषां हतवांस्तं यदि स्मरम्

Wahai Śaṅkara, dalam amarah ini engkau tampak berniat melakukan pralaya, pemusnahan. Andaikata engkau mengingat Smara (Kāma), niscaya engkau telah membinasakannya—bahkan bersama para dewa semuanya.

Verse 35

दुःखं तस्या रतेर्दृष्ट्वा नष्टप्रायाश्च देवताः । तस्मात्त्वया च कर्त्तव्यं रत्याशोकापनोदनम्

Melihat dukacita Rati, para dewa pun hampir binasa oleh guncangan batin. Maka engkau pun hendaknya bertindak agar kesedihan Rati tersingkir.

Verse 36

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां प्रसन्नो भगवाञ्छिवः । देवानां सकलानां च वचनं चेदमब्रवीत्

Brahmā bersabda: Setelah mendengar ucapan mereka demikian, Bhagavān Śiva menjadi berkenan; lalu kepada semua dewa Ia mengucapkan jawaban ini.

Verse 37

शिव उवाच । देवाश्च ऋषयस्सर्वे मद्वचश्शृणुतादरात् । मत्कोपेन च यज्जातं तत्तथा नान्यथा भवत्

Śiva bersabda: “Wahai para dewa dan semua ṛṣi, dengarkan sabda-Ku dengan hormat. Apa pun yang lahir dari murka-Ku, terwujud tepat demikian—bukan selainnya.”

Verse 38

अनंगस्तावदेव स्यात्कामो रतिपतिः प्रभुः । यावच्चावतरेत्कृष्णो धरण्यां रुक्मिणीपतिः

Sampai saat itu, Kāma sang Ananga—penguasa dan suami Rati—akan tetap berkuasa, hingga Kṛṣṇa, suami Rukmiṇī, turun menjelma di bumi.

Verse 39

द्वारकायां यदा स्थित्वा पुत्रानुत्पादयिष्यति । तदा कृष्णस्तु रुक्मिण्यां काममुत्पादयिष्यति

Ketika ia tinggal di Dvārakā dan memperanakkan putra-putra, saat itu Śrī Kṛṣṇa akan membangkitkan hasrat akan keturunan dalam hati Rukmiṇī.

Verse 40

प्रद्युम्ननाम तस्यैव भविष्यति न संशयः । जातमात्रं तु तं पुत्रं शंबरस्संहरिष्यति

Nama putra itu pasti Pradyumna—tanpa keraguan. Namun, segera setelah lahir, Śambara akan merampasnya dan menghilangkannya.

Verse 41

हृत्वा प्रास्य समुद्रं तं शंबरो दानवोत्तमः । मृतं ज्ञात्वा वृथा मूढो नगरं स्वं गमिष्यति

Śambara, yang utama di antara para Dānava, akan merampasnya lalu melemparkannya ke lautan; mengira ia telah mati, ia akan pulang ke kotanya dengan sia-sia dalam kebodohan.

Verse 42

तावच्च नगरं तस्य रते स्थेयं यथासुखम् । तत्रैव स्वपतेः प्राप्तिः प्रद्युम्नस्य भविष्यति

Sampai saat itu, tinggallah di kota itu dan hiduplah dengan gembira sesukamu. Di sanalah kedatangan dan perolehan suamimu sendiri, Pradyumna, pasti terjadi.

Verse 43

तत्र कामो मिलित्वा तं हत्वा शम्बरमाहवे । भविष्यति सुखी देवाः प्रद्युम्नाख्यस्स्वकामिनीम्

Di sana Kāma, bersatu dengannya, akan menewaskan Śambara dalam pertempuran. Maka para dewa bersukacita, dan Pradyumna akan memperoleh kekasihnya sendiri.

Verse 44

तदीयं चैव यद्द्रव्यं नीत्वा स नगरं पुनः । गमिष्यति तया सार्द्धं देवास्सत्यं वचो मम

Membawa seluruh harta miliknya, ia akan kembali lagi ke kota; dan bersama dia pula akan berangkat. Wahai para Dewa, sabdaku ini benar.

Verse 45

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचश्शंभोर्देवा ऊचुः प्रणम्य तम् । किंचिदुच्छ्वसिताश्चित्ते करौ बद्ध्वा नतांगकाः

Brahmā berkata: Setelah mendengar sabda Śambhu demikian, para dewa bersujud kepada-Nya lalu berkata. Hati mereka agak lega; dengan kedua telapak tangan dirangkap, tubuh menunduk hormat.

Verse 46

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । शीघ्रं जीवय कामं त्वं रक्ष प्राणान् रतेर्हर

Para dewa berkata: “Wahai Dewa para dewa, Mahādeva, Tuhan samudra kasih! Segeralah hidupkan kembali Kāma, dan lindungilah napas-hidup Rati, wahai penghancur kekasihnya.”

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्यामरवचः प्रसन्नः परमेश्वरः । पुनर्बभाषे करुणासागरस्सकलेश्वरः

Brahmā berkata: Mendengar ucapan para dewa itu, Parameśvara menjadi berkenan. Lalu Śiva, samudra welas asih dan Tuhan segala, berbicara kembali.

Verse 48

शिव उवाच । हे देवास्सुप्रसन्नोऽस्मि जीवयिष्यामि चांतरे । कामः स मद्गणो भूत्वा विहरिष्यति नित्यशः

Śiva bersabda: “Wahai para dewa, Aku sangat berkenan; pada waktunya Aku akan menghidupkannya kembali. Kāma itu akan menjadi salah satu gaṇa-Ku dan senantiasa berkelana dalam hadirat-Ku.”

Verse 49

नाख्येयमिदमाख्यानं कस्यचित्पुरतस्सुराः । गच्छत स्वस्थलं दुखं नाशयिष्यामि सर्वतः

Wahai para Dewa, kisah suci ini tidak patut diceritakan di hadapan sembarang orang. Pergilah ke kediamanmu yang aman; aku akan melenyapkan penderitaan ini sepenuhnya dari segala sisi.

Verse 50

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे रुद्रो देवानां स्तुवतां तदा । सर्वे देवास्सुप्रस्सन्ना बभूवुर्गतविस्मयाः

Brahmā berkata: Setelah berkata demikian, Rudra lenyap dari pandangan ketika para dewa sedang melantunkan pujian. Lalu semua dewa menjadi sangat tenteram dan puas; rasa takjub mereka pun mereda.

Verse 51

ततस्तां च समाश्वास्य रुद्रस्य वचने स्थिताः । उक्त्वा वचस्तदीयं च स्वं स्वं धाम ययुर्मुने

Kemudian mereka menenangkannya dan tetap teguh pada sabda Rudra. Wahai resi, setelah mengucapkan kembali kata-kata beliau itu, mereka pun berangkat—masing-masing ke kediamannya sendiri.

Verse 52

कामपत्नी समादिष्टं नगरं सा गता तदा । प्रतीक्षमाणा तं कालं रुद्रादिष्टं मुनीश्वर

Wahai maharsi, saat itu istri Kāma pergi ke kota yang ditunjukkan oleh Rudra. Di sana ia menantikan waktu yang telah ditetapkan, sesuai titah Rudra.