रामेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः (The Manifestation/Origin of the Rāmeśvara Liṅga)

Verse 1

सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि लिंगं रामेश्वराभिधम् । उत्पन्नं च यथा पूर्वमृषयश्शृणुतादरात्

Sūta berkata: “Selanjutnya akan kuuraikan Liṅga yang bernama Rāmeśvara, serta bagaimana ia mula-mula menampakkan diri pada zaman purba. Wahai para resi, dengarkan dengan hormat dan bhakti.”

Verse 2

पुरा विष्णुः पृथिव्यां चावततार सतां प्रियः

Pada zaman dahulu, Viṣṇu yang dicintai para saleh turun berinkarnasi di bumi.

Verse 3

तत्र सीता हृता विप्रा रावणेनोरुमायिना । प्रापिता स्वगृहं सा हि लंकायां जनकात्मजा

Di sana, wahai para brāhmaṇa, Sītā putri Janaka diculik oleh Rāvaṇa yang memiliki māyā besar, lalu dibawa ke kediamannya di Laṅkā.

Verse 4

अन्वेषणपरस्तस्याः किष्किन्धाख्यां पुरीमगात् । सुग्रीवहितकृद्भूत्वा वालिनं संजघान ह

Dengan tekun mencari dirinya, ia pergi ke kota bernama Kiṣkindhā. Menjadi penolong Sugrīva, ia menewaskan Vālin.

Verse 5

तत्र स्थित्वा कियत्कालं तदन्वेषणतत्परः । सुग्रीवाद्यैर्लक्ष्मणेन विचारं कृतवान्स वै

Setelah tinggal di sana beberapa waktu, dengan sepenuh hati menekuni pencarian itu, ia bermusyawarah bersama Lakṣmaṇa serta Sugrīva dan yang lainnya.

Verse 6

कपीन्संप्रेषयामास चतुर्दिक्षु नृपात्मजः । हनुमत्प्रमुखान्रामस्तदन्वेषणहेतवे

Rāma, putra raja, mengutus para kera ke empat penjuru—dengan Hanumān dan lainnya sebagai pemimpin—demi tujuan pencarian itu.

Verse 7

अथ ज्ञात्वा गतां लंकां सीतां कपिवराननात् । सीताचूडामणिं प्राप्य मुमुदे सोऽति राघवः

Kemudian, setelah mengetahui dari pemuka para kera bahwa Sītā telah pergi ke Laṅkā, dan setelah menerima cūḍāmaṇi milik Sītā, Rāghava pun bersukacita besar.

Verse 8

सकपीशस्तदा रामो लक्ष्मणेन युतो द्विजाः । सुग्रीवप्रमुखैः पुण्यैर्वानरैर्बलवत्तरैः

Wahai para resi dwija, saat itu Śrī Rāma bersama Lakṣmaṇa, bersekutu dengan raja kera, dikelilingi para vānarā yang suci dan sangat perkasa, dipimpin terutama oleh Sugrīva.

Verse 9

पद्मैरष्टादशाख्यैश्च ययौ तीरं पयोनिधेः । दक्षिणे सागरे यो वै दृश्यते लवणाकरः

Dengan padma-āsana yang dikenal sebagai delapan belas, ia pergi ke tepi samudra—laut pengandung garam yang tampak di arah selatan.

Verse 10

तत्रागत्य स्वयं रामो वेलायां संस्थितो हि सः । वानरैस्सेव्यमानस्तु लक्ष्मणेन शिवप्रियः

Setibanya di sana, Rama sendiri berdiri di tepi laut. Dilayani para vānarā dan bersama Lakshmana, sang bhakta yang dicintai Śiva, ia menetap di sana.

Verse 11

हा जानकि कुतो याता कदा चेयं मिलिष्यति । अगाधस्सागरश्चैवातार्या सेना च वानरी

“Wahai Jānakī, ke mana engkau pergi? Kapan aku akan bertemu dengannya lagi? Samudra ini tak berdasar, dan pasukan vānarā ini tak mampu menyeberang.”

Verse 12

राक्षसो गिरिधर्त्ता च महाबलपराक्रमः । लंकाख्यो दुर्गमो दुर्ग इंद्रजित्तनयोस्य वै

Ia adalah rākṣasa bernama ‘Giridhartā’, berdaya dan gagah perkasa. Ia disebut ‘Laṅkā’, benteng yang sukar didekati; dan sungguh ia putra Indrajit.

Verse 13

इत्येवं स विचार्यैव तटे स्थित्वा सलक्ष्मणः । आश्वासितो वनौकोभिरंगदादिपुरस्सरैः

Setelah merenung demikian, ia tetap berdiri di tepi sungai bersama Lakṣmaṇa; dan para penghuni rimba, dipimpin Aṅgada dan lainnya, menenteramkannya.

Verse 14

एतस्मिन्नंतरे तत्र राघवश्शैवसत्तमः । उवाच भ्रातरं प्रीत्या जलार्थी लक्ष्मणाभिधम्

Pada saat itu juga, di sana Rāghava—yang utama di antara para pemuja Śiva—berkata dengan penuh kasih kepada saudaranya, Lakṣmaṇa, yang sedang mencari air.

Verse 15

राम उवाच । भ्रातर्लक्ष्मण वीरेशाहं जलार्थी पिपासितः । तदानय द्रुतं पाथो वानरैः कैश्चिदेव हि

Rāma berkata: “Saudaraku Lakṣmaṇa, wahai pemimpin para pahlawan, aku memerlukan air dan sangat kehausan. Karena itu, segeralah bawakan air; suruh juga beberapa vānarā mengambilnya.”

Verse 16

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वानरास्तत्र ह्यधावंत दिशो दश । नीत्वा जलं च ते प्रोचुः प्रणिपत्य पुरः स्थिताः

Sūta berkata: Mendengar itu, para vānarā di sana segera berlari ke sepuluh penjuru. Setelah membawa air, mereka melapor sambil bersujud dan berdiri di hadapannya.

Verse 17

वानरा ऊचुः । जलं च गृह्यतां स्वामिन्नानीतं तत्त्वदाज्ञया । महोत्तमं च सुस्वादु शीतलं प्राणतर्पणम्

Para vānarā berkata: “Wahai Tuan, terimalah air ini; kami membawanya sesuai perintah tatanan kebenaran (dharma). Air ini sangat utama, lezat, sejuk, dan menyegarkan napas kehidupan.”

Verse 18

सूत उवाच । सुप्रसन्नतरो भूत्वा कृपादृष्ट्या विलोक्य तान् । तच्छ्रुत्वा रामचन्द्रोऽसौ स्वयं जग्राह तज्जलम्

Sūta berkata: Setelah menjadi amat berkenan dan memandang mereka dengan tatapan penuh welas asih, Śrī Rāmacandra—mendengar kata-kata itu—sendiri menerima air tersebut.

Verse 19

स शैवस्तज्जलं नीत्वा पातुमारब्धवान्यदा । तदा च स्मरणं जातमित्थमस्य शिवेच्छया

Ketika sang pemuja Śiva membawa air itu dan mulai meminumnya, pada saat itu juga—oleh kehendak Śiva—ingatan suci pun bangkit dalam dirinya.

Verse 20

न कृतं दर्शनं शंभोर्गृह्यते च जलं कथम् । स्वस्वामिनः परेशस्य सर्वानंदप्रदस्य वै

Jika darśana Śambhu belum diperoleh, bagaimana air pemujaan dapat diterima? Dialah Tuhan sejati kita, Parameśvara, yang sungguh menganugerahkan segala kebahagiaan.

Verse 21

इत्युक्त्वा च जलं पीतं तदा रघुवरेण च । पश्चाच्च पार्थिवीं पूजां चकार रघुनंदनः

Setelah berkata demikian, yang terbaik dari wangsa Raghu meminum air itu; kemudian Raghu-nandana melaksanakan pemujaan pārthiva (dari tanah).

Verse 22

आवाहनादिकांश्चैव ह्युपचारान्प्रकल्प्य वै । विधिवत्षोडश प्रीत्या देवमानर्च शङ्करम्

Setelah menata upacāra mulai dari āvāhana dan persembahan lainnya, ia memuja Śaṅkara dengan penuh bhakti, menurut tata cara, melalui enam belas upacāra.

Verse 23

प्रणिपातैस्स्तवैर्दिव्यैश्शिवं संतोष्य यत्नतः । प्रार्थयामास सद्भक्त्या स रामश्शंकरं मुदा

Dengan sujud dan kidung ilahi ia menyenangkan Śiva dengan sungguh-sungguh; lalu Rāma, bersukacita dalam bhakti murni, memanjatkan doa kepada Śaṅkara.

Verse 24

राम उवाच । स्वामिञ्छंभो महादेव सर्वदा भक्तवत्सल । पाहि मां शरणापन्नं त्वद्भक्तं दीनमानसम्

Rāma berkata: “Wahai Tuan Śambhu, wahai Mahādeva, Engkau senantiasa mengasihi para bhakta. Lindungilah aku yang berlindung pada-Mu—bhakta-Mu yang berhati rendah dan gelisah.”

Verse 25

एतज्जलमगाधं च वारिधेर्भवतारण । रावणाख्यो महावीरो राक्षसो बलवत्तरः

Hamparan air ini tak terukur dalam; wahai Bhavatāraṇa, bagaimana engkau akan menyeberangi samudra ini? Ada Rākṣasa perkasa bernama Rāvaṇa, sangat kuat.

Verse 26

वानराणां बलं ह्येतच्चंचलं युद्धसाधनम् । ममकार्यं कथं सिद्धं भविष्यति प्रियाप्तये

Kekuatan para kera ini sungguh labil—sarana perang yang tidak tetap. Lalu bagaimana tugasku akan berhasil agar aku meraih kekasihku?

Verse 27

तस्मिन्देव त्वया कार्यं साहाय्यं मम सुव्रत । साहाय्यं ते विना नाथ मम कार्य्यं हि दुर्लभम्

Karena itu, wahai Dewa, wahai yang teguh dalam tapa, berilah aku pertolongan. Wahai Nātha, tanpa bantuanmu tugasku sungguh sukar tercapai.

Verse 28

त्वदीयो रावणोऽपीह दुर्ज्जयस्सर्वथाखिलैः । त्वद्दत्तवरदृप्तश्च महावीरस्त्रिलोकजित्

Bahkan Rāvaṇa milikmu di sini sama sekali tak terkalahkan oleh siapa pun. Karena bangga pada anugerah yang kau berikan, ia pahlawan besar, penakluk tiga loka.

Verse 29

अप्यहं तव दासोऽस्मि त्वदधीनश्च सर्वथा । विचार्येति त्वया कार्यः पक्षपातस्सदाशिव

Sesungguhnya aku adalah hamba-Mu dan sepenuhnya bergantung pada-Mu. Maka, wahai Sadāśiva, setelah mempertimbangkan, Engkaulah yang berkenan melimpahkan anugerah kepadaku.

Verse 30

सूत उवाच । इत्येवं स च संप्रार्थ्य नमस्कृत्य पुनःपुनः । तदा जयजयेत्युच्चैरुद्धोषैश्शंकरेति च

Sūta berkata: Demikian ia memohon dengan sungguh-sungguh dan bersujud berulang-ulang; lalu ia berseru nyaring, “Jaya! Jaya!” serta memanggil, “O Śaṅkara!”

Verse 31

इति स्तुत्वा शिवं तत्र मंत्रध्यानपरायणः । पुनः पूजां ततः कृत्वा स्वाम्यग्रे स ननर्त ह

Demikian ia memuji Śiva di sana, sepenuhnya tekun dalam mantra dan meditasi; lalu ia kembali melakukan pemujaan, dan kemudian menari di hadapan Tuhannya.

Verse 32

प्रेमी विक्लिन्नहृदयो गल्लनादं यदाकरोत् । तदा च शंकरो देवस्सुप्रसन्नो बभूव ह

Ketika sang bhakta—hatinya luluh oleh cinta—mengeluarkan seruan yang tercekat dan bergetar, saat itu juga Dewa Śaṅkara menjadi amat berkenan.

Verse 33

सांगस्सपरिवारश्च ज्योतीरूपो महेश्वरः । यथोक्तरूपममलं कृत्वाविरभवद्द्रुतम्

Kemudian Mahādeva, Sang Mahēśvara—berwujud Cahaya suci serta disertai daya-daya (angganya) dan para pengiring—mengambil rupa yang murni sebagaimana telah disebutkan, lalu segera menampakkan diri.

Verse 34

ततस्संतुष्टहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः । शिवमस्तु वरं ब्रूहि रामेति स तदाब्रवीत्

Lalu Mahēśvara, yang hatinya puas oleh bhakti Rāma, berkata saat itu: “Śivam astu—semoga ada keberkahan. Mintalah anugerah; tetaplah berbakti pada nama ‘Rāma’.”

Verse 35

तद्रूपं च तदा दृष्ट्वा सर्वे पूतास्ततस्स्वयम् । कृतवान्राघवः पूजां शिवधर्मपरायणः

Melihat rupa ilahi itu pada saat itu juga, mereka semua menjadi suci dengan sendirinya. Lalu Rāghava, yang teguh dalam dharma Śiva, melaksanakan pūjā kepada Bhagavān Śiva.

Verse 36

स्तुतिं च विविधां कृत्वा प्रणिपत्य शिवं मुदा । जयं च प्रार्थयामास रावणाजौ तदात्मनः

Setelah mempersembahkan beragam pujian dan bersujud dengan sukacita kepada Śiva, ia memohon kemenangan bagi dirinya dalam pertempuran melawan Rāvaṇa.

Verse 37

ततः प्रसन्नहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः । जयोस्तु ते महाराज प्रीत्या स पुनरब्रवीत्

Kemudian Maheśvara, hatinya bersukacita oleh bhakti Rāma, dipenuhi kasih dan bersabda lagi: “Jaya bagimu, wahai Maharaja!”

Verse 38

शिवदत्तं जयं प्राप्य ह्यनुज्ञां समवाप्य च । पुनश्च प्रार्थयामास सांजलिर्नतमस्तकः

Setelah memperoleh kemenangan yang dianugerahkan Śiva dan menerima perkenan-Nya yang penuh kasih, ia kembali memohon dengan tangan terkatup dan kepala tertunduk hormat.

Verse 39

राम उवाच । त्वया स्थेयमिह स्वामिंल्लोकानां पावनाय च । परेषामुपकारार्थं यदि तुष्टोऽसि शंकर

Rāma berkata: “Wahai Tuan Śaṅkara, bila Engkau berkenan, tinggallah di sini demi penyucian segala loka dan demi kesejahteraan makhluk lain.”

Verse 40

सूत उवाच । इत्युक्तस्तु शिवस्तत्र लिंगरूपोऽभवत्तदा । रामेश्वरश्च नाम्ना वै प्रसिद्धो जगतीतले

Sūta berkata: “Demikian disapa, Śiva pun di tempat itu menjelma sebagai wujud Liṅga. Dan dengan nama ‘Rāmeśvara’ Ia termasyhur di muka dunia.”

Verse 41

रामस्तु तत्प्रभावाद्वै सिन्धुमुत्तीर्य चांजसा । रावणादीन्निहत्याशु राक्षसान्प्राप तां प्रियाम्

Dengan daya pengaruh suci Śaiva itu, Rāma dengan mudah menyeberangi samudra. Lalu setelah segera menumpas Rāvaṇa dan para rākṣasa lainnya, ia memperoleh kembali kekasihnya, Sītā.

Verse 42

रामेश्वरस्य महिमाद्भुतोऽभूद्भुवि चातुलः । भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव सर्वदा भक्तकामदः

Di bumi, kemuliaan Rāmeśvara yang menakjubkan dan tiada banding menjadi nyata. Ia menganugerahkan bhukti dan mukti, serta senantiasa memenuhi hasrat para bhakta.

Verse 43

दिव्यगंगाजलेनैव स्नापयिष्यति यश्शिवम् । रामेश्वरं च सद्भक्त्या स जीवन्मुक्त एव हि

Siapa pun yang dengan bhakti sejati memandikan Śiva—Rāmeśvara—dengan air suci Gangga, ia sungguh menjadi jīvanmukta, bebas selagi hidup.

Verse 44

इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्देवानां दुर्लभानपि । अंते प्राप्य परं ज्ञानं कैवल्यं प्राप्नुयाद्ध्रुवम्

Setelah menikmati di dunia ini segala kenikmatan—bahkan yang langka bagi para dewa—pada akhirnya ia meraih pengetahuan tertinggi dan pasti mencapai kaivalya, moksha sejati.

Verse 45

इति वश्च समाख्यातं ज्योतिर्लिगं शिवस्य तु । रामेश्वराभिधं दिव्यं शृण्वतां पापहारकम्

Demikian telah dinyatakan kepadamu Jyotirliṅga Śiva yang ilahi, bernama Rāmeśvara; hanya dengan mendengarnya pun dosa para pendengar lenyap.