अवंतीस्थ-ब्राह्मणकथा तथा तृतीय-ज्योतिर्लिङ्गोपाख्यान-प्रस्तावना (Avanti Brahmin Narrative and Prelude to the Third Jyotirliṅga)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सूत सर्वं विजानासि वस्तु व्यास प्रसादतः । ज्योतिषां च कथां श्रुत्वा तृप्तिर्नैव प्रजायते

Para resi berkata: “Wahai Sūta, berkat anugerah Vyāsa engkau mengetahui segala hakikat. Namun, meski telah mendengar kisah suci para Jyoti (Jyotirliṅga), kepuasan kami belum juga timbul.”

Verse 2

तस्मात्त्वं हि विशेषेण कृपां कृत्वातुलां प्रभो । ज्योतिर्लिंगं तृतीयं च कथय त्वं हि नोऽधुना

Karena itu, wahai Tuan, berkenanlah menunjukkan kasih yang tiada banding, dan sekarang ceritakanlah kepada kami tentang Jyotirliṅga yang ketiga.

Verse 3

सूत उवाच । धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं श्रीमतां भवतां यदि । गतश्च संगमं विप्रा धन्या वै साधुसंगतिः

Sūta berkata: “Aku sungguh berbahagia, hidupku terpenuhi; wahai para brāhmaṇa suci, karena aku memperoleh perjumpaan dengan kalian yang mulia. Sesungguhnya pergaulan dengan para sādhū adalah berkah.”

Verse 4

अतो मत्वा स्वभाग्यं हि कथयिष्यामि पावनीम् । पापप्रणाशिनीं दिव्यां कथां च शृणुतादरात्

Karena itu, mengingat keberuntungan kalian, akan kunarasikan kisah yang menyucikan ini—yang ilahi dan pemusnah dosa. Dengarkanlah dengan hormat dan penuh bhakti.

Verse 5

अवंती नगरी रम्या मुक्तिदा सर्वदेहिनाम् । शिवप्रिया महापुण्या वर्तते लोकपावनी

Kota Avantī yang elok menganugerahkan mokṣa kepada semua makhluk berjasad. Ia terkasih bagi Śiva, penuh mahāpuṇya, dan menjadi penyuci segala loka.

Verse 6

तत्रासीद्बाह्मणश्रेष्ठश्शुभकर्मपरायणः । वेदाध्ययनकर्त्ता च वेदकर्मरतस्सदा

Di sana hiduplah seorang Brāhmaṇa utama, tekun dalam perbuatan suci. Ia rajin mempelajari Veda dan senantiasa giat dalam upacara-upacara Veda.

Verse 7

अग्न्याधानसमायुक्तश्शिवपूजारतस्सदा । पार्थिवीं प्रत्यहं मूर्तिं पूजयामास वै द्विजः

Ia menjalankan ritus agnyādhāna dan senantiasa tekun dalam pemujaan Śiva. Brāhmaṇa dua-kali-lahir itu setiap hari memuja mūrti pārthiva (dari tanah liat) sebagai tumpuan kehadiran Śiva.

Verse 8

सर्वकर्मफलं प्राप्य द्विजो वेदप्रियस्सदा । सतां गतिं समालेभे सम्यग्ज्ञानपरायणः

Setelah memperoleh buah dari segala perbuatan dharma, sang dwija senantiasa mencintai Weda. Berpegang pada pengetahuan yang benar, ia mencapai jalan suci para satpurusha menuju kesadaran Śiva.

Verse 9

तत्पुत्रास्तादृशाश्चासंश्चत्वारो मुनिसत्तमाः । शिवपूजारता नित्यं पित्रोरनवमास्सदा

Putra-putranya pun serupa sifatnya—empat resi utama. Mereka senantiasa tekun dalam pemujaan kepada Dewa Śiva dan selalu patuh serta hormat kepada kedua orang tua.

Verse 10

देवप्रियश्च तज्ज्येष्ठः प्रियमेधास्ततः परम् । तृतीयस्तु कृतो नाम धर्मवाही च सुव्रतः

Di antara mereka, yang sulung bernama Devapriya, lalu Priyamedhā. Yang ketiga bernama Kṛta—lurus dalam laku, pemangku dharma, dan teguh dalam tapa-vrata suci.

Verse 11

तेषां पुण्यप्रतापाच्च पृथिव्यां सुखमैधत । शुक्लपक्षे यथा चन्द्रो वर्द्धते च निरंतरम्

Oleh sinar daya kebajikan mereka, kebahagiaan berkembang di bumi; bagaikan bulan pada paruh terang (śukla-pakṣa) yang terus bertambah tanpa terputus.

Verse 12

तथा तेषां गुणास्तत्र वर्द्धन्ते स्म सुखावहाः । ब्रह्मतेजोमयी सा वै नगरी चाभवत्तदा

Di sana sifat-sifat mulia mereka terus bertambah, membawa ketenteraman rohani; dan pada saat itu kota itu pun dipenuhi sinar Brahman, berkilau dengan cahaya suci.

Verse 13

एतस्मिन्नन्तरे तत्र यज्जातं वृत्तमुत्तमम् । श्रूयतां तद्द्विजश्रेष्ठाः कथयामि यथाश्रुतम्

Sementara itu, wahai para dwija yang utama, dengarkan peristiwa paling mulia yang terjadi di sana; akan kuceritakan tepat sebagaimana aku mendengarnya.

Verse 14

पर्वते रत्नमाले च दूषणाख्यो महासुरः । बलवान्दैत्यराजश्च धर्मद्वेषी निरन्तरम्

Di Gunung Ratnamālā hiduplah seorang mahāsura bernama Dūṣaṇa; ia perkasa, raja para daitya, dan senantiasa membenci dharma.

Verse 15

ब्रह्मणो वरदानाच्च जगतुच्छीचकार ह । देवा पराजितास्तेन स्थानान्निस्सारितास्तथा

Dengan kekuatan anugerah Brahmā, ia mengguncang dunia-dunia dan menimbulkan kekacauan; para dewa dikalahkannya dan diusir dari kediaman surgawi mereka.

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां महाकालज्योतिर्लिंगमाहात्म्यवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

Demikianlah, dalam Śrī Śiva Mahāpurāṇa, pada Saṁhitā keempat (Koṭirudra), berakhirlah bab keenam belas berjudul “Uraian Kemuliaan Jyotirliṅga Mahākāla.”

Verse 17

यावंतो वेदधर्माश्च तावंतो दूरतः कृताः । तीर्थेतीर्थे तथा क्षेत्रे धर्मो नीतश्च दूरतः

Segala kewajiban dharma yang ditetapkan Veda disingkirkan jauh; dari satu tīrtha ke tīrtha lain dan dari satu kṣetra ke kṣetra lain, dharma sendiri pun diusir menjauh.

Verse 18

अवंती नगरी रम्या तत्रैका दृश्यते पुनः । इत्थं विचार्य तेनैव यत्कृतं श्रूयतां हि तत्

“Kota Avantī sungguh elok; di sana tampak kembali suatu penampakan suci.” Setelah merenung demikian, dengarkanlah kini apa yang ia lakukan.

Verse 19

बहुसैन्यसमायुक्तो दूषणस्स महासुरः । तत्रस्थान्ब्रह्मणान्सर्वानुद्दिश्य समुपाययौ

Asura agung bernama Dūṣaṇa, disertai bala tentara yang besar, maju ke sana, menujukan perhatiannya kepada semua brāhmaṇa yang tinggal di tempat itu.

Verse 20

तत्रागत्य स दैत्येन्द्रश्चतुरो दैत्यसत्तमान् । प्रोवाचाहूय वचनं विप्र द्रोही महाखलः

Sesampainya di sana, sang raja para Daitya—sangat keji dan memusuhi para brāhmaṇa—memanggil empat Daitya terunggul lalu berbicara kepada mereka.

Verse 21

दैत्य उवाच । किमेते ब्राह्मणा दुष्टा न कुर्वंति वचो मम । वेदधर्मरता एते सर्वे दंड्या मते मम

Daitya berkata: “Mengapa para brāhmaṇa yang jahat ini tidak menjalankan perintahku? Karena mereka terpaut pada dharma Weda, menurutku mereka semua patut dihukum.”

Verse 22

सर्वे देवा मया लोके राजानश्च पराजिताः । वशे किं ब्राह्मणाश्शक्या न कर्तुं दैत्यसत्तमाः

Di dunia ini semua dewa dan para raja pun telah kukalahkan. Wahai Daitya terbaik, apa yang tak dapat dilakukan? Bukankah para brāhmaṇa pun bisa ditundukkan?

Verse 23

यदि जीवितुमिच्छा स्यात्तदा धर्मं शिवस्य च । वेदानां परमं धर्मं त्यक्त्वा सुखसुभागिनः

Jika seseorang sungguh ingin hidup dengan baik dan bermakna, hendaknya ia mengikuti Dharma Śiva dan dharma tertinggi yang diajarkan Weda. Siapa yang meninggalkannya akan menjadi pencari kenyamanan dan keberuntungan duniawi semata.

Verse 24

अन्यथा जीवने तेषां संशयश्च भविष्यति । इति सत्यं मया प्रोक्तं तत्कुरुध्वं विशंकिताः

Jika tidak, keraguan pasti akan timbul bahkan tentang kelangsungan hidup mereka. Inilah kebenaran yang telah kukatakan; maka, wahai yang bimbang, lakukanlah itu.

Verse 25

सूत उवाच । इति निश्चित्य ते दैत्याश्चत्वारः पावका इव । चतुर्दिक्षु तदा जाताः प्रलये च यथा पुरा

Sūta berkata: Setelah mengambil keputusan demikian, keempat Daitya itu—laksana api yang menyala—lalu menyebar ke empat penjuru, seperti dahulu kala pada saat pralaya.

Verse 26

ते ब्राह्मणास्तथा श्रुत्वा दैत्यानामुद्यमं तदा । न दुःखं लेभिरे तत्र शिवध्यान परायणाः

Mendengar usaha agresif para Daitya itu, para brāhmaṇa tersebut tidak merasakan duka di sana, sebab mereka teguh bersandar pada meditasi kepada Śiva.

Verse 27

धैर्यं समाश्रितास्ते च रेखामात्रं तदा द्विजाः । न चेलुः परमध्यानाद्वराकाः के शिवाग्रतः

Saat itu para resi brāhmana berlindung pada keteguhan hati, menjadi laksana garis semata—tak bergerak. Terserap dalam samādhi tertinggi, jiwa-jiwa malang itu tidak bergeming di hadapan Śiva sendiri.

Verse 28

एतस्मिन्नन्तरे तैस्तु व्याप्तासीन्नगरी शुभा । लोकाश्च पीडितास्तैस्तु ब्राह्मणान्समुपाययुः

Sementara itu, kota yang mulia itu dipenuhi oleh mereka. Rakyat yang tertindas mendatangi para brāhmana untuk memohon perlindungan dan petunjuk jalan dharma, seraya meminta keselamatan melalui bhakti kepada Śiva.

Verse 29

लोका ऊचुः । स्वामिनः किं च कर्त्तव्यं दुष्टाश्च समुपागताः । हिंसिता बहवो लोका आगताश्च समीपतः

Rakyat berkata, “Wahai tuan, apa yang harus dilakukan sekarang? Orang-orang jahat telah datang. Banyak orang telah disakiti, dan mereka sudah mendekat.”

Verse 30

सूत उवाच । तेषामिति वचश्श्रुत्वा वेदप्रियसुताश्च ते । समूचुर्ब्राह्मणास्तान्वै विश्वस्ताश्शंकरे सदा

Sūta berkata: Mendengar kata-kata itu, putra-putra Vedapriya—para brāhmaṇa yang senantiasa percaya kepada Śaṅkara—menjawab mereka.

Verse 31

ब्राह्मणा ऊचुः । श्रूयतां विद्यते नैव बलं दुष्टभयावहम् । न शस्त्राणि तथा संति यच्च ते विमुखाः पुनः

Para brāhmaṇa berkata: “Dengarkan, di sini tidak ada kekuatan yang dapat menakutkan orang jahat. Kami pun tidak memiliki senjata demikian; lagi pula para pendukungmu telah berpaling darimu kembali.”

Verse 32

सामान्यस्यापमानो नो ह्याश्रयस्य भवेदिह । पुनश्च किं समर्थस्य शिवस्येह भविष्यति

Penghinaan terhadap orang biasa dapat mencelakakan mereka yang bergantung padanya; tetapi apa yang mungkin terjadi di sini pada Śiva, Yang Mahakuasa atas segalanya?

Verse 33

शिवो रक्षां करोत्वद्यासुराणां भयतः प्रभुः । नान्यथा शरणं लोके भक्तवत्सलतश्शिवात्

Semoga Tuhan Śiva, Sang Penguasa, melindungi kalian hari ini dari ketakutan terhadap para asura. Di dunia ini tiada perlindungan lain selain Śiva, karena kasih-Nya kepada para bhakta.

Verse 34

सूत उवाच । इति धैर्यं समास्थाय समर्चां पार्थिवस्य च । कृत्वा ते च द्विजाः सम्यक्स्थिता ध्यानपरायणाः । दृष्टा दैत्येन तावच्च ते विप्रास्सबलेन हि

Sūta berkata: “Demikian, setelah meneguhkan keberanian dan melakukan pemujaan yang semestinya kepada Śiva dalam wujud pārthiva (tanah), para brāhmaṇa dwija berdiri teguh, sepenuhnya tekun dalam meditasi. Pada saat itu juga, sang raksasa—bersama pasukannya—melihat mereka.”

Verse 35

दूषणेन वचः प्रोक्तं हन्यतां वध्यतामिति । तच्छ्रुतं तैस्तदा नैव दैत्यप्रोक्तं वचो द्विजैः । वेदप्रियसुतैश्शंभोर्ध्यानमार्गपरायणैः

Dengan niat jahat ia berkata, “Pukullah mereka—bunuhlah mereka.” Namun para putra dwija dari Vedapriya—para bhakta Śambhu yang teguh di jalan meditasi—sama sekali tidak menerima perintah sang raksasa itu.

Verse 36

अथ यावत्स दुष्टात्मा हन्तुमैच्छद्द्विजांश्च तान् । तावच्च प्रार्थिवस्थाने गर्त्तं आसीत्सशब्दकः

Lalu, ketika si berhati jahat itu hendak membunuh para brahmana tersebut, pada saat itu juga muncul sebuah lubang di tanah, bergemuruh dengan suara keras.

Verse 37

गर्तात्ततस्समुत्पन्नः शिवो विकटरूपधृक् । महाकाल इति ख्यातो दुष्टहंता सतां गतिः

Kemudian dari lubang itu Śiva bangkit dengan wujud yang dahsyat; Ia termasyhur sebagai Mahākāla—pembinas a orang jahat dan tujuan tertinggi bagi orang saleh.

Verse 38

महाकालस्समुत्पन्नो दुष्टानां त्वादृशामहम् । खल त्वं ब्राह्मणानां हि समीपाद्दूरतो व्रज

“Aku Mahākāla, bangkit untuk menghukum orang jahat sepertimu. Wahai durjana, menjauhlah—jangan mendekati para brāhmaṇa.”

Verse 39

इत्युक्त्वा हुंकृतेनैव भस्मसात्कृतवांस्तदा । दूषणं च महाकालः शंकरस्सबलं द्रुतम्

Setelah berkata demikian, Mahākāla Śaṅkara hanya dengan seruan “huṃ” seketika menjadikan Dūṣaṇa beserta seluruh pasukannya menjadi abu.

Verse 40

कियत्सैन्यं हतं तेन किंचित्सैन्यं पलायितम् । दूषणश्च हतस्तेन शिवेनेह परात्मना

Oleh Dia, sebagian besar pasukan dibinasakan dan hanya sedikit yang melarikan diri. Di sana pula, Śiva—Sang Paramātman—membunuh Dūṣaṇa.

Verse 41

सूर्यं दृष्ट्वा यथा याति संक्षयं सर्वशस्तमः । तथैव च शिवं दृष्ट्वा तत्सैन्यं विननाश ह

Sebagaimana segala kegelapan lenyap ketika melihat matahari, demikian pula saat memandang Śiva, pasukan lawan itu binasa seluruhnya.

Verse 42

देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात ह । देवास्समाययुस्सर्वे हरिब्रह्मादयस्तथा

Genderang surgawi berdentang dan hujan bunga pun turun. Lalu semua dewa berkumpul di sana—Hari, Brahmā, dan lainnya—menghormati penampakan mulia Sang Tuhan.

Verse 43

भक्त्या प्रणम्य तं देवं शंकरं लोकशंकरम् । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः कृतांजलिपुटा द्विजाः

Dengan bhakti mereka bersujud kepada Dewa itu—Śaṅkara, pembawa kesejahteraan dunia; para dwija dengan tangan terkatup memuji-Nya dengan beragam himne suci.

Verse 44

ब्राह्मणांश्च समाश्वास्य सुप्रसन्नश्शिवस्स्वयम् । वरं ब्रूतेति चोवाच महाकालो महेश्वरः

Setelah menenangkan para brāhmaṇa, Śiva sendiri yang amat berkenan—Mahākāla, Maheśvara—bersabda: “Katakanlah; mohonlah anugerah.”

Verse 45

तच्छ्रुत्वा ते द्विजास्सर्वे कृताञ्जलिपुटास्तदा । सुप्रणम्य शिवं भक्त्या प्रोचुस्संनतमस्तकाः

Mendengar itu, semua resi kaum dwija menyatukan telapak tangan. Dengan bhakti mereka bersujud hormat kepada Śiva, menundukkan kepala, lalu berkata.

Verse 46

द्विजा ऊचुः । महाकाल महादेव दुष्टदण्डकर प्रभो । मुक्तिं प्रयच्छ नश्शंभो संसारांबुधितश्शिव

Para dwija berkata: “Wahai Mahākāla, wahai Mahādeva, Tuhan yang menghukum para durjana! Wahai Śambhu, anugerahkanlah mokṣa kepada kami; wahai Śiva, seberangkan kami dari samudra saṁsāra.”

Verse 47

अत्रैव लोकरक्षार्थं स्थातव्यं हि त्वया शिव । स्वदर्शकान्नराञ्छम्भो तारय त्वं सदा प्रभो

Wahai Śiva, demi melindungi dunia-dunia Engkau harus tetap tinggal di sini. Wahai Śambhu, wahai Prabhu—selalu seberangkanlah (selamatkanlah) manusia yang memperoleh darśana-Mu.

Verse 48

सूत उवाच । इत्युक्तस्तैश्शिवस्तत्र तस्थौ गर्ते सुशोभने । भक्तानां चैव रक्षार्थं दत्त्वा तेभ्यश्च सद्गतिम्

Sūta berkata: Setelah demikian dipohon, Bhagavān Śambhu tetap tinggal di lekuk yang indah itu. Demi melindungi para bhakta, Beliau menganugerahkan kepada mereka sadgati, tujuan suci yang sejati.

Verse 49

द्विजास्ते मुक्तिमापन्नाश्चतुर्द्दिक्षु शिवास्पदम् । क्रोशमात्रं तदा जातं लिंगरूपिण एव च

Para dvija itu mencapai mokṣa; di keempat penjuru tampak kediaman Śiva. Pada saat itu pula terwujud manifestasi berwujud Liṅga, membentang sepanjang satu krośa.

Verse 50

महाकालेश्वरो नाम शिवः ख्यातश्च भूतले । तं दृष्ट्वा न भवेत्स्वप्ने किंचिद्दुःखमपि द्विजाः

Di bumi, Śiva termasyhur dengan nama Mahākāleśvara. Wahai para dwija, setelah memandang-Nya, bahkan dalam mimpi pun tak timbul sedikit pun duka.

Verse 51

यंयं काममपेक्ष्यैव तल्लिंगं भजते तु यः । तंतं काममवाप्नोति लभेन्मोक्षं परत्र च

Siapa pun yang memuja Liṅga itu dengan niat suatu keinginan tertentu, ia memperoleh keinginan itu juga; dan di alam sana ia pun meraih mokṣa.

Verse 52

एतत्सर्वं समाख्यातं महाकालस्य सुव्रताः । समुद्भवश्च माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

Wahai para pemegang tapa yang mulia, semuanya telah kuceritakan—baik kemunculan maupun kemuliaan Mahākāla. Apa lagi yang ingin kalian dengar?