Shloka 105

युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः

Rāvaṇa’s Assault on Nīla and Lakṣmaṇa; Hanumān Bears Rāma

Devanagari script

सलक्ष्मणोरावणसायकार्तश्चचालचापंशिधिलंप्रगृह्य ।पुनश्चसंज्ञांप्रतिलभ्यकृच्छ्राच्चिच्छेदचापंत्रिदशेन्द्रशत्रो ।।6.59.105।।

Transliteration

sa lakṣmaṇo rāvaṇasāyakārtaś cacāla cāpaṃ śithilaṃ pragṛhya | punaś ca saṃjñāṃ pratilabhya kṛcchrāc ciccheda cāpaṃ tridaśendraśatroḥ ||6.59.105||

Translation

Lakṣmaṇa, tersiksa oleh anak panah Rāvaṇa, terhuyung sambil memegang busurnya dengan kendur; namun dengan susah payah sadar kembali, ia mematahkan busur musuh Indra itu.

Word by Word

• स-लक्ष्मणः: Lakshmana (with/along with his mark/name)
• स-लक्ष्मणः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; स- (सहित/with) उपसर्गवत् पूर्वपद

• रावण-सायक-आर्तः: pained by Ravana's arrows
• रावण-सायक-आर्तः: कर्तृविशेषण (Agent-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: रावण (प्रातिपदिक) + सायक (प्रातिपदिक) + आर्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (रावणस्य सायकैः आर्तः)

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• चचाल: reeled/shook
• चचाल: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: चल् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• चापम्: bow
• चापम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: चाप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• शिथिलम्: loose/feeble
• शिथिलम्: कर्मविशेषण (Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: शिथिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मविशेषण

• प्रगृह्य: having seized/held
• प्रगृह्य: पूर्वकालक्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: प्र-ग्रह् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव; ‘having seized’

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: काल/पुनरावृत्ति-अव्यय (adverb)

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• संज्ञाम्: consciousness
• संज्ञाम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: संज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• प्रतिलभ्य: having regained
• प्रतिलभ्य: पूर्वकालक्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: प्रति-लभ् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव; ‘having regained’

• कृच्छ्रात्: with great difficulty
• कृच्छ्रात्: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: कृच्छ्र (प्रातिपदिक)
• Form: पञ्चमी-एकवचनरूपेण अव्ययीभूतम् (ablatival adverb): ‘with difficulty’

• चिच्छेद: cut/broke
• चिच्छेद: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: छिद् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• चापम्: bow
• चापम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: चाप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• त्रिदश-इन्द्र-शत्रोः: of the enemy of Indra (Ravana)
• त्रिदश-इन्द्र-शत्रोः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: त्रिदश (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक) + शत्रु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (त्रिदशानाम् इन्द्रस्य शत्रुः)

Context

Lakshmana hurt by Ravana's dart, shaken up, seizing the bow feebly with great difficulty regaining consciousness tore the bow of the enemy of Indra into pieces in return.

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa
• Rāvaṇa (tridaśendraśatru)
• bow

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is upheld through dhṛti—returning to one’s duty even after injury, without surrendering to despair.

What is the narrative situation?

After being struck, Lakṣmaṇa staggers but recovers and retaliates by cutting Rāvaṇa’s bow.

Which character virtue is emphasized?

Dhṛti (steadfast resilience) and disciplined retaliation rather than panic.