Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Yuddha Kanda, Sarga 124, Shloka 24

पुष्पकविमान-प्रस्थानम्

The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared

एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ।।6.124.23।।ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ।।6.124.24।।पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।शोभितंकाञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ।।6.124.25।।प्रकीर्णंकिङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ।।6.124.26।।यन्मेरुशिखराकारंनिर्मितंविश्वकर्मणा ।बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ।।6.124.27।।तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नंमहाधनैः ।।6.124.28।।

evam uktaḥ tu rāmeṇa rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ |

vimānaṃ sūryasaṅkāśam ājuhāva tvarānvitaḥ ||

tataḥ kāñana-citrāṅgaṃ vaidūrya-maṇi-vedikam |

kūṭāgāraiḥ parikṣiptaṃ sarvato rajata-prabham ||

pāṇḍurābhiḥ patākābhir dhvajaiś ca samalaṅkṛtam |

śobhitaṃ kāñanair harmyair hema-padma-vibhūṣitaiḥ ||

prakīrṇaṃ kiṅkiṇī-jālair muktā-maṇi-gavākṣakam |

ghaṇṭā-jālaiḥ parikṣiptaṃ sarvato madhura-svanam ||

yan meru-śikhara-ākāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā |

bṛhadbhir bhūṣitaṃ harmyair muktā-rajata-śobhitaiḥ ||

talaiḥ sphaṭika-citrāṅgair vaidūryaiś ca varāsanaiḥ |

mahārha-āstaraṇa-upetair upapannaṃ mahādhanaiḥ ||

Ketika Śrī Rāma berkata demikian, Vibhīṣaṇa—penguasa para Rākṣasa—segera memanggil vimāna yang bercahaya laksana matahari. Lalu tampaklah vimāna itu: bagian-bagiannya berhias ukiran emas; pelatarannya bertatah permata vaidūrya (mata kucing); dikelilingi paviliun bertingkat, berkilau keperakan dari segala arah. Ia dihiasi panji-panji pucat dan bendera-bendera; semakin indah oleh istana-istana emas yang dipermuliakan dengan hiasan teratai dari emas. Di sana terhampar jaring-jaring lonceng kecil; jendelanya bertatah mutiara dan permata; dan sekelilingnya dipagari deretan lonceng yang berdenting merdu dari segala penjuru. Dibangun oleh Viśvakarmā, ia menjulang seperti puncak Gunung Meru, dihias istana-istana luas yang semarak oleh mutiara dan perak. Lantainya berpola kristal; singgasana-singtasananya yang utama bertatah vaidūrya; beralas kain penutup yang amat berharga, lengkap dengan kekayaan besar.

एवम्thus
एवम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb of manner)
उक्तःhaving been spoken to / addressed
उक्तः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि (past passive participle), पुल्लिङ्ग, एकवचन, प्रथमा (Nominative singular)
तुthen
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/अन्वय-अव्यय (particle: 'but/then')
रामेणby Rama
रामेण:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, एकवचन, तृतीया-विभक्ति (Instrumental singular)
राक्षसेन्द्रःking of the Rakshasas
राक्षसेन्द्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराक्षस + इन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति (Nominative singular), समासः: राक्षसानाम् इन्द्रः (षष्ठी-तत्पुरुष)
विभीषणःVibhishana
विभीषणः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविभीषण (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति (Nominative singular), अपपद-सम्बोधन/विशेष्य (apposition)
विमानसूर्यसङ्काशम्sun-like (in brilliance) like an aerial car
विमानसूर्यसङ्काशम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootविमान + सूर्य + सङ्काश (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति (Accusative singular), समासः: विमानस्य सूर्यस्य इव सङ्काशः (बहु-तत्पुरुष/उपमान-सम्बन्ध), विशेषण (of an implied object, e.g., विमानम्)
आजुहावsummoned / called
आजुहाव:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootआ-√ह्वा (धातु)
Formलिट्-लकार (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन (3rd person singular)
त्वरान्वितःendowed with haste / hurried
त्वरान्वितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootत्वरा + अन्वित (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति (Nominative singular), समासः: त्वरया अन्वितः (तृतीया-तत्पुरुष), विशेषण (of Vibhishana)

Rama having spoken that way, Vibheeshana the king of Rakshasas, hurriedly ordered for the aerial car. The aerial car Pushpaka's parts were decorated with golden pictures, its altars were made of cat's eye gems, its squares were fixed with pillars and shone like silver. It was surrounded on all sides with yellow pennons. It had posts and flags all over, decorated with golden lotuses. The mansions in Pushpak had networks scattered with eyeholes set with pearls like windows. It had rows of bells, surrounded on all sides which had sweet sound. The Pushpak constructed by Viswakarma was huge like mountain Meru's peak and decorated with silver and pearls. Its pavements were fixed with crystals and encrusted with cat's eye gems. The seats were excellent and had rich coverings.

R
Rāma
V
Vibhīṣaṇa
V
Viśvakarmā
V
Vimāna (Puṣpaka)
M
Meru
V
Vaidūrya (cat’s-eye gem)
S
Sphaṭika (crystal)
M
Muktā (pearls)
R
Rajata (silver)
H
Hema (gold)

FAQs

It highlights dharma as loyal, timely service to a righteous leader: Vibhīṣaṇa acts without delay, showing disciplined obedience aligned with Rāma’s just purpose.

Satya here is expressed as reliability and integrity in action: Vibhīṣaṇa’s prompt fulfillment of Rāma’s instruction demonstrates truthfulness as keeping one’s commitment in deed, not merely in speech.