HomeRamayanaBala KandaSarga 16Shloka 28
Previous Verse
Next Verse

Shloka 28

पायसप्रादुर्भावः

The Manifestation of the Divine Payasa and the Avatara Resolution

कौसल्यायै नरपति: पायसार्धं ददौ तदा।अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिप:।।1.16.27।।कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात्। प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम्।।1.16.28।। अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपति:।एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ।।1.16.29।।

kausalyāyai narapatiḥ pāyasārdhaṃ dadau tadā | ardhād ardhaṃ dadau cāpi sumitrāyai narādhipaḥ ||

kaikeyyai cāvaśiṣṭārdhaṃ dadau putrārtha-kāraṇāt | pradadau cāvaśiṣṭārdhaṃ pāyasasyāmṛtopamam ||

anucintya sumitrāyai punar eva mahīpatiḥ | evaṃ tāsāṃ dadau rājā bhāryāṇāṃ pāyasaṃ pṛthak ||

Kemudian sang raja memberikan setengah pāyasa kepada Kausalyā; dari sisa setengahnya, ia memberikan separuhnya kepada Sumitrā. Demi memperoleh putra, ia memberikan separuh dari yang tersisa kepada Kaikeyī; lalu setelah merenung kembali, penguasa bumi menyerahkan bagian terakhir yang masih tersisa—pāyasa laksana amṛta—kepada Sumitrā. Demikianlah raja membagikan pāyasa itu kepada para permaisurinya masing-masing.

कैकेय्यैto Kaikeyi
कैकेय्यै:
सम्प्रदान (Recipient)
TypeNoun
Rootकैकेयी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन
and
:
सम्बन्ध (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चय (conjunction)
अवशिष्ट-अर्धम्the remaining half
अवशिष्ट-अर्धम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootअवशिष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक, √शिष्) + अर्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारय ('remaining half')
ददौgave
ददौ:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootदा (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
पुत्र-अर्थ-कारणात्for the sake of sons
पुत्र-अर्थ-कारणात्:
हेतु (Hetu/Cause)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक) + कारण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (purpose-cause: 'from the reason of (obtaining) sons')
प्रददौgave
प्रददौ:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootप्र + दा (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; intensive sense 'gave forth'
and
:
सम्बन्ध (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चय
अवशिष्ट-अर्धम्the remaining half
अवशिष्ट-अर्धम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootअवशिष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक, √शिष्) + अर्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
पायसस्यof the pāyasa
पायसस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootपायस (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
अमृत-उपमम्nectar-like
अमृत-उपमम्:
कर्मविशेषण (Object-qualifier)
TypeAdjective
Rootअमृत (प्रातिपदिक) + उपम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपमान-तत्पुरुष ('comparable to nectar') qualifying (अवशिष्टार्धम्/पायसम्)

Then Dasaratha gave half the portion of payasam to Kausalya, half of the remaining half to Sumitra, half of the remaining portion (one-eighth of original) to Kaikeyi for the sake of a son. On further thinking, he gave the remaining one-eighth portion to Sumitra. In this manner the king divided and distributed the payasam among his wives separately.

D
Daśaratha
K
Kausalyā
S
Sumitrā
K
Kaikeyī
P
pāyasa

FAQs

Dharma in household governance: the king allocates a sacred resource with deliberation (anucintya) and fairness within the structure of his family responsibilities.

Daśaratha apportions the divine pāyasa among Kausalyā, Sumitrā, and Kaikeyī, adjusting the final portion after reflection.

Prudence and responsible decision-making—he considers outcomes (progeny) and acts thoughtfully rather than impulsively.