Valmiki Ramayana 2.18.5 — Ayodhya Kanda, Sarga 18, Shloka 5

अष्टादशः सर्गः

Kaikeyī Discloses the Boons: Exile to Daṇḍaka and Bharata’s Consecration

Devanagari script

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम्।निश्श्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्।।।।ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्।उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा।।।।

Transliteration

indriyair aprahṛṣṭais taṁ śokasantāpakarśitam | niśśvasantaṁ mahārājaṁ vyathitākulacetasam || ūrmimālinam akṣobhyaṁ kṣubhyantam iva sāgaram | upaplutaṁ ivādityam uktānṛtam ṛṣiṁ yathā ||

Translation

Dengan indra yang tak lagi bersukacita, sang maharaja—terkikis oleh duka dan panasnya derita—menghela napas berat, batinnya guncang dan kacau. Walau pada hakikatnya tak tergoyahkan, ia tampak bergejolak bagaikan samudra bermahkota gelombang; laksana matahari yang tertutup gerhana; laksana seorang resi yang jatuh martabatnya karena mengucap dusta.

Word by Word

• इन्द्रियैः: with senses
• इन्द्रियैः: करण (Karaṇa)
• Type: Noun
• Root: इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• अप्रहृष्टैः: not delighted
• अप्रहृष्टैः: करण (Karaṇa; with इन्द्रियैः)
• Type: Adjective
• Root: अ+प्रहृष्ट (प्रातिपदिक; √हृष्)
• Form: क्त (past participle used adjectivally); नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; इन्द्रियैः इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• तम्: him
• तम्: कर्म (Karma)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• शोकसन्तापकर्शितम्: emaciated by grief and anguish
• शोकसन्तापकर्शितम्: कर्म (Karma; descriptive)
• Type: Adjective
• Root: शोक + सन्ताप + कर्शित (प्रातिपदिक; √कृश्/कर्श्)
• Form: तत्पुरुष (समाहार/द्वन्द्वपूर्वक-तत्पुरुष): शोक-सन्तापाभ्यां कर्शितम्; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तम् इत्यस्य विशेषणम्

• निश्श्वसन्तम्: breathing heavily
• निश्श्वसन्तम्: कर्म (Karma; descriptive)
• Type: Adjective
• Root: नि: + श्वस् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present participle); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तम् इत्यस्य विशेषणम्

• महाराजम्: the great king
• महाराजम्: कर्म (Karma)
• Type: Noun
• Root: महा + राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय: महांश्चासौ राजा; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तम् इत्यस्य विशेष्य-निर्देशः

• व्यथिताकुलचेतसम्: whose mind was distressed and agitated
• व्यथिताकुलचेतसम्: कर्म (Karma; descriptive)
• Type: Adjective
• Root: व्यथित + आकुल + चेतस् (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि: व्यथितम् आकुलं चेतः यस्य सः; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; महाराजम्/तम् इत्यस्य विशेषणम्

• ऊर्मिमालिनम्: wreathed with waves
• ऊर्मिमालिनम्: उपमान (Upamā; qualifier)
• Type: Adjective
• Root: ऊर्मि + मालिन् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष: ऊर्मि-मालिनम् ‘garlanded with waves’; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सागरम् इत्यस्य विशेषणम् (उपमान-पक्षे)

• अक्षोभ्यम्: unshakable
• अक्षोभ्यम्: उपमान (Upamā; qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अ+क्षोभ्य (प्रातिपदिक; √क्षुभ्)
• Form: ण्यत्/यत्-प्रत्ययान्त (gerundive-like adjective): ‘not to be shaken’; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सागरम् इत्यस्य विशेषणम्

• क्षुभ्यन्तम्: turbulent
• क्षुभ्यन्तम्: उपमान (Upamā; qualifier)
• Type: Adjective
• Root: क्षुभ् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सागरम् इत्यस्य विशेषणम्

• इव: like
• इव: उपमान (Upamā marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय

• सागरम्: ocean/sea
• सागरम्: उपमान (Upamāna)
• Type: Noun
• Root: सागर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपमान (standard of comparison)

• उपप्लुतम्: eclipsed/covered
• उपप्लुतम्: उपमान (Upamā; qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उप+प्लु (धातु)
• Form: क्त (past participle); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; आदित्यम् इत्यस्य विशेषणम् (उपमान-पक्षे)

• इव: like
• इव: उपमान (Upamā marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय

• आदित्यम्: the sun
• आदित्यम्: उपमान (Upamāna)
• Type: Noun
• Root: आदित्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपमान

• उक्तानृतम्: having spoken untruth
• उक्तानृतम्: उपमान (Upamā; qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उक्त + अनृत (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय: उक्तम् अनृतम् (one who has spoken falsehood); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ऋषिम् इत्यस्य विशेषणम् (उपमान-पक्षे)

• ऋषिम्: a sage
• ऋषिम्: उपमान (Upamāna)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपमान

• यथा: as
• यथा: उपमान (Upamā marker)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय (as/just as)

Context

This is why the king with his face tortured by tears and (his heart) overwhelmed with compassion for you, is unable to look at you.

Characters & Entities

• Dasaratha
• Rama

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse highlights the ethical cost of departing from satya: inner turmoil manifests outwardly, and even a powerful ruler is undone when truth and duty are compromised.

What is the narrative situation?

Daśaratha is shown physically and mentally shattered as he faces the consequences of the boons promised to Kaikeyī and the impending separation from Rāma.

Which character virtue is emphasized?

By contrast, the verse underscores the ideal of steadfastness in truth—implied through the king’s suffering when that steadiness is lost.