Anūcāna (True Learning), the Vedāṅgas, and Śikṣā: Svara, Sāmavedic Chant, and Gandharva Theory

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा सनंदनस्येत्थं वचनं नारदो मुनिः । असंतुष्ट इव प्राह भ्रातरं तं सनंदनम् ॥ १ ॥

Suta berkata: Setelah mendengar ucapan Sanandana demikian, resi Narada—seakan belum sepenuhnya puas—menyapa saudaranya itu, Sanandana.

Verse 2

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं भवतो मया । तथापि नात्मा प्रीयेत श्रृण्वन्हरिकथां मुहुः ॥ २ ॥

Narada bersabda: Wahai Bhagavan, segala yang kutanyakan telah engkau jelaskan. Namun hatiku belum juga puas, meski aku berulang-ulang mendengarkan harikatha, kisah suci tentang Hari.

Verse 3

श्रूयते व्यासपुत्रस्तु शुकः परमधर्मवित् । सिद्धिं सुमहतीं प्राप्तो निर्विण्णोऽवांतरं बहिः ॥ ३ ॥

Terdengar bahwa Śuka, putra Vyāsa, sang pengenal dharma tertinggi, mencapai kesempurnaan yang amat agung; ia tetap lepas, batin dan lahir, dari segala urusan duniawi yang bersifat perantara.

Verse 4

ब्रह्मन्पुंसस्तु विज्ञानं महतां सेवनं विना । न जायते कथं प्राप्तो ज्ञानं व्यासात्मजः शिशुः ॥ ४ ॥

Wahai Brahmana, tanpa melayani para mahātmā, pengetahuan sejati dalam diri seseorang tidak akan lahir. Lalu bagaimana anak Śuka, putra Vyāsa, memperoleh jñāna itu?

Verse 5

तस्य जन्मरहस्यं मे कमचाप्यस्य श्रृण्वते । समाख्याहि महाभाग मोक्षशास्त्रार्थविद्भवान् ॥ ५ ॥

Sambil aku mendengarkan, jelaskan kepadaku rahasia kelahirannya dan juga sebabnya. Wahai yang mulia, engkau mengetahui makna sejati ajaran mokṣa; mohon uraikan dengan jelas.

Verse 6

सनंदन उवाच । श्रृणु विप्रप्रवक्ष्यामि शुकोत्पत्तिं समासतः । यां श्रुत्वा ब्रह्मतत्त्वज्ञो जायते मानवो मुने ॥ ६ ॥

Sanandana berkata: Dengarlah, wahai brāhmaṇa; akan kuceritakan secara ringkas asal-usul Śuka. Wahai muni, dengan mendengarnya manusia menjadi pengenal hakikat Brahman.

Verse 7

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बंधुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ७ ॥

Keagungan tidak diperoleh oleh usia, bukan pula oleh rambut memutih, bukan oleh harta, dan bukan oleh sanak saudara. Para ṛṣi menetapkan ukuran dharma: siapa yang sungguh terpelajar, dialah yang agung di antara kita.

Verse 8

नारद उवाच । अनूचानः कथंब्रह्मन्पुमान्भवति मानद । तन्मे कर्म समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ ८ ॥

Nārada berkata: “Wahai Brahmana, wahai pemberi kehormatan, bagaimana seorang manusia menjadi anūcāna, sungguh terpelajar? Jelaskan kepadaku disiplin dan laku itu; hatiku sangat ingin mendengarnya.”

Verse 9

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि ह्यनूचानस्य लक्षणम् । यज्ज्ञात्वा सांगवेदानामभिज्ञो जायते नरः ॥ ९ ॥

Sanandana berkata: “Dengarlah, wahai Nārada; akan kujelaskan ciri-ciri seorang anūcāna. Dengan mengetahuinya, seseorang menjadi pengenal sejati Veda beserta Vedāṅga.”

Verse 10

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं तथा । छंदःशास्त्रं षडेतानि वेदांगानि विदुर्बुधाः ॥ १० ॥

Śikṣā, Kalpa, Vyākaraṇa, Nirukta, Jyotiṣa, dan Chandas-śāstra—enam inilah yang dikenal para bijak sebagai Vedāṅga, anggota penunjang Veda.

Verse 11

ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः । वेदाश्चत्वार एवैते प्रोक्ता धर्मनिरूपणे ॥ ११ ॥

Ṛgveda, Yajurveda, Sāmaveda, dan Atharvaveda—empat inilah yang dinyatakan sebagai Veda, ditetapkan untuk penjelasan Dharma.

Verse 12

सांगान्वेदान्गुरोर्यस्तु समधीते द्विजोत्तमः । सोऽनूचानः प्रभवति नान्यथा ग्रंथकोटिभिः ॥ १२ ॥

Sang dvija utama yang mempelajari Veda beserta Vedāṅga dengan sungguh-sungguh dari seorang guru—dialah yang menjadi anūcāna sejati; bukan dengan membaca berjuta-juta kitab semata.

Verse 13

नारद उवाच । अंगानां लक्षणं ब्रूहि वेदानां चापि विस्तरात् । त्वंमस्मासु महाविज्ञः सांगेष्वेतेषु मानद ॥ १३ ॥

Narada berkata: “Jelaskanlah dengan rinci ciri-ciri Vedāṅga serta juga hakikat Veda-veda. Wahai pemberi kehormatan, di antara kami engkaulah mahatahu tentang anggota-anggota Veda ini.”

Verse 14

सनंदन उवाच । प्रश्नभारोऽयमतुलस्त्वया मम कृतो द्विज । संक्षेपात्कथयिष्यामि सारमेषां सुनिश्चितम् ॥ १४ ॥

Sanandana berkata: “Wahai yang dua kali lahir, engkau telah meletakkan beban pertanyaan yang tiada bandingnya kepadaku. Maka akan kusampaikan secara singkat inti yang telah dipastikan dari semuanya ini.”

Verse 15

स्वरः प्रधानः शिक्षायां कीर्त्तितो मुनिभिर्दिजैः । वेदानां वेदविद्भिस्तु तच्छृणुष्व वदामि ते ॥ १५ ॥

Dalam Śikṣā-śāstra, ‘svara’—aksen nada—dipuji oleh para resi dan kaum dvija sebagai yang utama. Maka dengarkanlah: akan kujelaskan kepadamu ajaran para vedavit tentang Veda-veda.

Verse 16

आर्चिकं गाथिकं चैव सामिकं च स्वरान्तरम् । कृतांते स्वरशास्त्राणां प्रयोक्तव्य विशेषतः ॥ १६ ॥

Pada bagian penutup, hendaknya diterapkan secara khusus kaidah-kaidah ilmu nada: nyanyian gaya Ṛk (ārcika), bacaan gaya gāthā (gāthika), nyanyian gaya Sāman (sāmika), serta peralihan nada yang tepat (svarāntara).

Verse 17

एकांतरः स्वरो ह्यप्सु गाथासुद्व्यंतरः स्वरः । सामसु त्र्यंतरं विद्यादेतावत्स्वरतोऽन्तरम् ॥ १७ ॥

Dalam mantra Ṛk, jarak nada adalah satu tingkat; dalam gāthā dua tingkat; dan dalam nyanyian Sāman hendaknya diketahui tiga tingkat—sebesar itulah perbedaan dalam hal svara.

Verse 18

ऋक्सामयजुरंगानि ये यज्ञेषु प्रयुंजते । अविज्ञानाद्धि शिक्षायास्तेषां भवति विस्वरः ॥ १८ ॥

Mereka yang memakai bagian-bagian Ṛg, Sāma, dan Yajur Weda dalam upacara yajña, karena tidak memahami Śikṣā (ilmu pelafalan dan fonetik) dengan benar, akhirnya melantunkan dengan intonasi cacat dan bacaan yang keliru.

Verse 19

मंत्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेंद्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥ १९ ॥

Mantra yang kurang tepat pada aksen (svara) atau pada huruf/suku kata (varṇa), atau dipakai secara keliru, tidak menyampaikan makna yang dimaksud. Ucapan itu menjadi laksana vajra dan mencelakakan yajamāna, sebagaimana kata “indra-śatru” membawa kebinasaan karena salah intonasi.

Verse 20

उरः कंठः शिरश्चैव स्थानानि त्रीणि वाङ्मये । सवनान्याहुरेतानि साम वाप्यर्द्धतोंऽतरम् ॥ २० ॥

Dalam disiplin wacana suci, ada tiga tempat pengucapan: dada, tenggorokan, dan kepala. Ketiganya disebut sebagai tiga savana; dan Sāman pun dikatakan berada pada setengah bagian di antara (tempat-tempat) itu.

Verse 21

उरः सप्तविवारं स्यात्तथा कंठस्तथा शिरः । न च शक्तोऽसि व्यक्तस्तु तथा प्रावचना विधिः ॥ २१ ॥

Dada memiliki tujuh lubang; demikian pula tenggorokan, demikian pula kepala. Namun engkau tidak mampu menyatakan dengan jelas tata cara prāvacana, yakni pelafalan dan pemaparan ajaran suci.

Verse 22

कठकालापवृत्तेषु तैत्तिराह्वरकेषु च । ऋग्वेदे सामवेदे च वक्तव्यः प्रथमः स्वरः ॥ २२ ॥

Dalam tradisi Kaṭha, Kālāpa, dan Vṛtta, juga dalam mazhab Taittirīya dan Āhvaraka—demikian pula dalam Ṛgveda dan Sāmaveda—svara pertama (utama) harus diucapkan sesuai ketentuan.

Verse 23

ऋग्वेदस्तु द्वितीयेन तृतीयेन च वर्तते । उच्चमध्यमसंघातः स्वरो भवति पार्थिवः ॥ २३ ॥

Ṛgveda dilantunkan dengan nada kedua dan ketiga. Perpaduan nada tinggi dan nada tengah melahirkan nada ‘pārthiva’ (bersifat bumi).

Verse 24

तृतीय प्रथमक्रुष्टा कुर्वंत्याह्वरकान् स्वरान् । द्वितीयाद्यास्तु मद्रांतास्तैत्तिरीयाश्चतुःस्वरान् ॥ २४ ॥

Kelompok ketiga, mulai dari Prathama-kruṣṭā, memakai nada āhvaraka. Kelompok kedua yang berakhir pada madrā, bersama tradisi Taittirīya, melantunkan dengan empat aksen nada.

Verse 25

प्रथमश्च द्वितीयश्च तृतीयोऽथ चतुर्थकः । मंद्रः क्रुष्टो मुनीश्वर एतान्कुर्वंति सामगाः ॥ २५ ॥

Pertama, kedua, ketiga, lalu keempat; juga mandra dan kruṣṭa—wahai pemimpin para resi—itulah pembagian nada yang dipakai para pelantun Sāma.

Verse 26

द्वितीयप्रथमावेतौ नांडिभाल्लविनौ स्वरौ । तथा शातपथावेतौ स्वरौ वाजसनेयिनाम् ॥ २६ ॥

Dua aksen ini dikenal sebagai ‘dvitīya’ dan ‘prathamā’ dalam tradisi Nāṇḍibhālla dan Lavina. Demikian pula di kalangan Vājasaneyin, keduanya diakui menurut ajaran Śatapatha.

Verse 27

एते विशेषतः प्रोक्ताः स्वरा वै सार्ववैदिकाः । इत्येतच्चरितं सर्वं स्वराणां सार्ववैदिकम् ॥ २७ ॥

Inilah nada-nada yang secara khusus diajarkan sebagai ‘sarvavaidika’, yakni yang umum bagi semua Veda. Dengan demikian, seluruh uraian tentang aksen Veda yang universal pun selesai.

Verse 28

सामवेदे तु वक्ष्यामि स्वराणां चरितं यथा । अल्पग्रंथं प्रभूतार्थं सामवेदांगमुत्तमम् ॥ २८ ॥

Kini, berkenaan dengan Sāmaveda, akan kujelaskan dengan tepat perjalanan dan tata kerja nada-nada (svara). Inilah anggota luhur Sāmaveda—ringkas dalam bentuk, namun kaya makna॥28॥

Verse 29

तानरागस्वरग्राममूर्च्छनानां तु लक्षणम् । पवित्रं पावनं पुण्यं यथा तुभ्यं प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥

Ciri-ciri tāna, rāga, svara, grāma, dan mūrcchanā telah dijelaskan kepadamu sebagaimana mestinya. Ajaran ini suci, menyucikan, dan mendatangkan pahala॥29॥

Verse 30

शिक्षामाहुर्द्विजातीनामृग्यजुः सामलक्षणम् । सप्त स्वरास्रयो ग्रामा मृर्छनास्त्वेकविंशतिः ॥ ३० ॥

Mereka menyatakan Śikṣā, bagi kaum dvija, sebagai ilmu penentu ciri tradisi Ṛg, Yajus, dan Sāman. Ia bertumpu pada tujuh svara; grāma ada tujuh dan mūrcchanā dua puluh satu॥30॥

Verse 31

ताना एकोनपंचाशदित्येतस्स्वरमंडलम् । षड्जश्च ऋषभश्चैव गांधारो मध्यमस्तथा ॥ ३१ ॥

Tāna dikatakan berjumlah empat puluh sembilan; inilah lingkaran lengkap sistem nada (svara-maṇḍala). Di dalamnya ada ṣaḍja, ṛṣabha, gāndhāra, dan juga madhyama॥31॥

Verse 32

पंचमो धैवतश्चैवं निषादः सप्तमः स्वरः । षड्जमध्यमगांधारास्त्रयो ग्रामाः प्रकीर्तिताः ॥ ३२ ॥

Nada kelima adalah dhaivata, dan niṣāda adalah nada ketujuh. Tiga grāma yang dinyatakan ialah ṣaḍja, madhyama, dan gāndhāra॥32॥

Verse 33

भूर्ल्लोकाज्जायते षड्जो भुवर्लोकाञ्च मध्यमः । स्वर्गाभ्राच्चैव गांधारो ग्रामस्थानानि त्रीणि हि ॥ ३३ ॥

Dari Bhūrloka lahir nada Ṣaḍja, dari Bhuvarloka nada Madhyama; dan dari Svarga muncul Gāndhāra. Inilah tiga grāma-sthāna, sumber dasar tangga nada suci.

Verse 34

स्वराणां च विशेषेण ग्रामरागा इति स्मृताः । विंशतिर्मध्यमग्रामे षड्जग्रामे चतुर्दश ॥ ३४ ॥

Susunan khusus dari nada-nada disebut ‘grāma-rāga’. Dalam Madhyama-grāma ada dua puluh, dan dalam Ṣaḍja-grāma ada empat belas.

Verse 35

तानान्पंचदशेच्छंति गांधारे सामगायिनाम् । नदी विशाला सुमुखी चित्रा चित्रवती मुखा ॥ ३५ ॥

Di wilayah Gāndhāra, para pelantun Sāma dikenal menerima lima belas tāna. Sungainya ialah: Viśālā, Sumukhī, Citrā, Citravatī, dan Mukhā.

Verse 36

बला चाप्यथ विज्ञेया देवानां सप्त मूर्छनाः । आप्यायिनी विश्वभृता चंद्रा हेमा कपर्दिनी ॥ ३६ ॥

‘Balā’ dan lainnya hendaknya dipahami sebagai tujuh mūrchanā ilahi milik para dewa: Āpyāyinī, Viśvabhṛtā, Candrā, Hemā, dan Kapardinī—sebagai rangkaian suci.

Verse 37

मैत्री च बार्हती चैव पितॄणां सप्त मूर्छनाः । षड्जे तूत्तरमंद्रा स्यादृषभे चाभिरूहता ॥ ३७ ॥

‘Maitrī’ dan ‘Bārhatī’ termasuk dalam tujuh mūrchanā yang terkait dengan para Pitṛ. Pada nada Ṣaḍja ia disebut berada pada mandra yang lebih tinggi; pada Ṛṣabha ia naik ke atas.

Verse 38

अश्वक्रांता तु गांधारे तृतीया मूर्च्छना स्मृता । मध्यमे खलु सौवीरा हृषिका पंचमे स्वरे ॥ ३८ ॥

Mūrcchanā ketiga yang berlandaskan nada Gāndhāra dikenang sebagai Aśvakrāntā. Pada Madhyama ia disebut Sauvīrā, dan pada nada kelima disebut Hṛṣikā.

Verse 39

धैवते चापि विज्ञेया मूर्छना तूत्तरा मता । निषादे रजनीं विद्यादृषीणां सप्त मूर्छनाः ॥ ३९ ॥

Pada nada Dhaivata, mūrcchanā yang dikenal sebagai “Uttarā” hendaknya dipahami; dan pada nada Niṣāda, ketahuilah mūrcchanā bernama “Rajanī”. Demikian tujuh mūrcchanā diajarkan para ṛṣi.

Verse 40

उपजीवंति गंधर्वा देवानां सप्त मूर्छनाः । पितॄणां मूर्च्छनाः सप्त तथा यक्षा न संशयः ॥ ४० ॥

Para Gandharva bertahan hidup melalui tujuh mūrcchanā para dewa. Demikian pula tujuh mūrcchanā para Pitṛ menopang tradisi mereka, dan begitu juga para Yakṣa—tanpa keraguan.

Verse 41

ऋषीणां मूर्छनाः सप्त यास्त्विमा लौकिकाः स्मृताः । षङ्जः प्रीणाति वै देवानृषीन्प्रीणाति चर्षभः ॥ ४१ ॥

Tujuh mūrcchanā para ṛṣi inilah yang dikenang sebagai yang dipakai dalam praktik duniawi. Di antara nada, Ṣaḍja menyenangkan para dewa, sedangkan Ṛṣabha menyenangkan para ṛṣi.

Verse 42

पितॄन् प्रीणाति गांधारो गंधर्वान्मध्यमः स्वरः ॥ देवान्पितॄनृषींश्चैव स्वरः प्रीणाति पंचमः ॥ ४२ ॥

Nada Gāndhāra menyukakan para Pitṛ; nada Madhyama menyukakan para Gandharva. Dan nada Pañcama menyenangkan para Deva, para Pitṛ, serta para ṛṣi juga.

Verse 43

यक्षान्निषादः प्रीणाति भूतग्रामं च धैवतः । गानस्य तु दशविधा गुणवृत्तिस्तु तद्यथा ॥ ४३ ॥

Nada Niṣāda menyukakan para Yakṣa, dan nada Dhaivata menenteramkan segenap makhluk halus (bhūta). Kini dijelaskan bahwa cara bernyanyi memiliki sepuluh fungsi kualitas, sebagaimana berikutnya.

Verse 44

रक्तं पूर्णमलंकृतं प्रसन्नं व्यक्तं विक्रुष्टं श्लक्ष्णं समं सुकुमारं मधुरमिति गुणास्तत्र रक्तं नाम वेणुवीणास्वराणामेकीभावं रक्तमित्युच्यते पूर्णं नाम स्वरश्रुतिपूरणाच्छंदः पादाक्षरं संयोगात्पूर्णमित्युच्यते अलंकृतं नामोरसि शिरसि कंठयुक्तमित्यलंकृतं प्रसन्नं नामापगतागद्गदनिर्विशंकं प्रसन्नमित्युच्यते व्यक्तं नाम पदपदार्थप्रकृतिविकारागमनोपकृत्तद्धितसमासधातुनिपातोपसर्गस्वरलिंगं वृत्तिवार्त्तिकविभक्त्यर्थवचनानां सम्यगुपपादनं व्यक्तमित्युच्यते विक्रुष्टं नामोञ्चैरुञ्चारितं व्यक्तपदाक्षरं विक्रुष्टमित्युच्यते श्लेक्ष्णं नाम द्रुतमविलंबितमुच्चनीचप्लुतसमाहारहेलतालोपनयादिभिरुपपादनाभिः श्लक्ष्णमित्युच्यते समं नामावापनिर्वापप्रदेशे प्रत्यंतरस्थानानां समासः सममित्युच्यते सुकुमारं नाम मृदुपदवर्णस्वरकुहगरणयुक्तं सुकुमारमित्युच्यते मधुरं नाम स्वभावोपनीतललितपदाक्षरगुणसमृद्धं मधुरमित्युच्यते एवमेतैर्दशभिर्गुणैर्युक्तं गानं भवति ॥ १ ॥

Sifat-sifat nyanyian ialah: raktā, pūrṇā, alaṅkṛtā, prasannā, vyaktā, vikruṣṭā, ślakṣṇā, samā, sukumārā, dan madhurā. ‘Raktā’ ialah menyatunya nada seruling dan vīṇā; ‘pūrṇā’ ialah pemenuhan nada dan śruti sehingga kaki metrum dan suku kata chandas lengkap; ‘alaṅkṛtā’ bertumpu benar pada dada, kepala, dan tenggorok; ‘prasannā’ jernih tanpa gagap dan tanpa ragu; ‘vyaktā’ menegakkan kata dan makna dengan tata bahasa yang tepat; ‘vikruṣṭā’ diucap lantang dengan artikulasi jelas; ‘ślakṣṇā’ cepat tanpa ragu, selaras tinggi-rendah-panjang, serta tāla dan teknik pendukung; ‘samā’ menyambung posisi antara secara seimbang saat mengambil dan melepas suara; ‘sukumārā’ lembut dan halus; ‘madhurā’ manis, anggun, dan kaya keindahan. Dengan sepuluh sifat ini, nyanyian menjadi sempurna.

Verse 45

भवन्ति चात्र श्लोकाः । शंकितं भीषणं भीतमुद्धुष्टमनुनासिकम् । काकस्वरं मूर्द्धगतं तथा स्थानविवर्जितम् ॥ ४४ ॥

Dan mengenai hal ini ada bait-bait: ucapan yang ragu dan goyah, mengerikan dan ketakutan; dipaksa keras, bernada sengau; seperti suara gagak, keluar dari kepala, serta tanpa tempat artikulasi yang benar—semuanya dianggap cacat.

Verse 46

विस्तरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् । व्याकुलं तालहीनं च गीतिदोषाश्चतुर्दश ॥ ४५ ॥

Terlalu memanjang (ditarik-tarik), tanpa rasa keindahan, terpecah-pecah, dipukul tidak merata, gelisah, dan tanpa tāla—ini (dan lainnya) termasuk empat belas cacat dalam nyanyian (gīti).

Verse 47

आचार्याः सममिच्छंति पदच्छेदं तु पंडिताः । स्त्रियो मधुरमिच्छंति विक्रुष्टमितरे जनाः ॥ ४६ ॥

Para ācārya menyukai lantunan yang rata dan terukur; para cendekia menghendaki pemenggalan kata yang jelas. Kaum wanita menyukai nada yang manis; sedangkan orang kebanyakan menyenangi pelafalan yang lantang dan kuat (vikruṣṭa).

Verse 48

पद्मपत्रप्रभः षङ्ज ऋषभः शुकपिंजरः । कनकाभस्तु गांधारो मध्यमः कुंदसन्निभः ॥ ४७ ॥

Nada Ṣaḍja berkilau laksana helai daun teratai; Ṛṣabha berwarna kekuningan seperti bulu nuri. Gāndhāra tampak keemasan, dan Madhyama putih bak bunga kunda.

Verse 49

पंचमस्तु भवेत्कृष्णः पीतकं धैवतं विदुः । निषादः सर्ववर्णः स्यादित्येताः स्वरवर्णताः ॥ ४८ ॥

Nada Pañcama dikatakan berwarna hitam; Dhaivata dikenal berwarna kuning. Niṣāda disebut memiliki semua warna. Demikianlah sifat warna pada nada-nada (svara).

Verse 50

पंचमो मध्यमः षङ्ज इत्येते ब्राह्मणाः स्मृताः । ऋषभो धैवतश्चापीत्येतौ वै क्षत्रियावुभौ ॥ ४९ ॥

Nada Pañcama, Madhyama, dan Ṣaḍja dikenang sebagai milik golongan Brāhmaṇa. Adapun Ṛṣabha dan Dhaivata—keduanya disebut milik golongan Kṣatriya.

Verse 51

गांधारश्च निषादश्च वैश्यावर्द्धेन वै स्मृतौ । शूद्रत्वं विधिनार्द्धेन पतितत्वान्न संशयः ॥ ५० ॥

Gāndhāra dan Niṣāda, dalam Smṛti, dihitung sebagai Vaiśya hanya setengah bagian. Menurut ketentuan, setengah bagian lagi sebagai Śūdra; dan tiada ragu mereka jatuh pada keadaan ‘patita’.

Verse 52

ऋषभो मूर्छितवर्जितो धैवतसहितश्च पंचमो यत्र । निपतति मध्यमरागे स निषादं षाङ्जवं विद्यात् ॥ ५१ ॥

Dalam rāga Madhyama, ketika Pañcama turun bersama Dhaivata sambil meniadakan gerak mūrchita pada Ṛṣabha, maka Niṣāda itu hendaknya dikenali sebagai golongan Ṣāṅjava (berdasar Ṣaḍja).

Verse 53

यदि पंचमो विरमते गांधारश्चांतरस्वरो भवति । ऋषभो निषादसहितस्तं पंचममीदृशं विद्यात् ॥ ५२ ॥

Bila nada Pañcama (kelima) tidak dibunyikan, maka Gāndhāra menjadi nada perantara; dan Ṛṣabha bersama Niṣāda hendaknya dipahami sebagai Pañcama demikian adanya.

Verse 54

गांधारस्याधिपत्येन निषादस्य गतागतैः । धैवतस्य च दौर्बल्यान्मध्यमग्राम उच्यते ॥ ५३ ॥

Karena Gāndhāra menjadi yang utama, Niṣāda bergerak maju-mundur, dan Dhaivata melemah, maka ini disebut Madhyama-grāma (tangga nada tengah).

Verse 55

ईषत्पृष्टो निषादस्तु गांधारश्चाधिको भवेत् । धैवतः कंपितो यत्र स षङ्गयाम ईरितः ॥ ५४ ॥

Ketika Niṣāda hanya disentuh sedikit, Gāndhāra ditonjolkan, dan Dhaivata dinyanyikan dengan getaran, maka mode ini dinyatakan bernama Ṣaṅgayāma.

Verse 56

अंतरस्वरसंयुक्तः काकलिर्यत्र दृश्यते । तं तु साधारितं विद्यात्पंचमस्थं तु कैशिकम् ॥ ५५ ॥

Di mana nada Kākalī terdengar bersama nada sela (antara), itu hendaknya dipahami sebagai Sādhārita; dan bila ditempatkan pada Pañcama, ia disebut Kaiśika.

Verse 57

कैशिकं भावयित्वा तु स्वरैः सर्वैः समंततः । यस्मात्तु मध्यमे न्यासस्तस्मात्कैशिकमध्यमः ॥ ५६ ॥

Setelah mengembangkan Kaiśika sepenuhnya melalui seluruh rangkaian nada dari segala arah, karena tempat istirahatnya (nyāsa) berada pada Madhyama, maka ia disebut “Kaiśika-madhyama”.

Verse 58

काकलिर्दृश्यते यत्र प्राधान्यं पंचमस्य तु । कश्यपः कैशिकं प्राह मध्यमग्रामसंभवम् ॥ ५७ ॥

Di tempat nada kākalī terdengar dan pañcama menjadi yang utama, Kaśyapa menyatakan ragabheda itu sebagai ‘Kaiśika’, yang lahir dari madhyama-grāma (sistem nada madhyama).

Verse 59

गेति गेयं विदुः प्राज्ञा धेति कारुप्रवादनम् । वेति वाद्यस्य संज्ञेयं गंधर्वस्य प्ररोचनम् ॥ ५८ ॥

Orang bijak memahami: ‘geti’ adalah sebutan bagi yang patut dinyanyikan; ‘dheti’ adalah peragaan keterampilan seni; dan ‘veti’ adalah nama bagi musik instrumental—semuanya merupakan unsur yang menyejukkan dalam Gandharva-vidyā.

Verse 60

सामवेदस्य स्वराणां सङ्गीतशास्त्रस्य स्वरेभ्यः तुलना । सामवेदः । सङ्गीतशास्त्रः । क्रुष्ट * । पञ्चमः । प्रथमः ॥ १ ॥

Kini perbandingan nada-nada Sāmaveda dengan nada dalam śāstra musik: nada yang ada dalam Sāmaveda itu dalam teori musik disebut ‘Kruṣṭa’; dalam Sāmaveda ia disebut ‘Pañcama’, sedangkan dalam sistem musik namanya ‘Prathama’.

Verse 61

मध्यमः । द्वितीयः ॥ २ ॥

Nada ‘Madhyama’ dalam sistem musik disebut ‘Dvitīya’, yakni nada kedua.

Verse 62

गान्धारः । तृतीयः ॥ ३ ॥

Nada ‘Gāndhāra’ dalam sistem musik disebut ‘Tṛtīya’, yakni nada ketiga.

Verse 63

ऋषभः । चतुर्थः ॥ ४ ॥

(Namanya) Ṛṣabha. (Ia) yang keempat.

Verse 64

षड्जः । मन्द्रः ॥ ५ ॥

Ṣaḍja—dalam register mandra (nada rendah).

Verse 65

धैवतः । अतिस्वार्यः ॥ ६ ॥

Dhaivata—dengan nada yang sangat ditinggikan (atisvārya).

Verse 66

निषादः । यः सामगानां प्रथमः स वेणोर्मध्यमः स्वरः । यो द्वितीयः स गांधारस्तृतीयस्त्वृषभः स्मृतः ॥ ५९ ॥

Niṣāda: Dalam nyanyian Sāman, nada pertama adalah madhyama pada vīṇā. Nada kedua disebut gāndhāra; dan nada ketiga dikenang sebagai ṛṣabha.

Verse 67

चतुर्थः षङ्ज इत्याहुः पंचमो धैवतो भवेत् । षष्ठो निषादो विज्ञेयः सप्तमः पंचमः स्मृतः ॥ ६० ॥

Mereka menyebut nada keempat sebagai Ṣaḍja; nada kelima menjadi Dhaivata. Nada keenam hendaknya dipahami sebagai Niṣāda; dan nada ketujuh dikenang sebagai Pañcama.

Verse 68

षङ्जं मयूरो वदति गावो रंभंति चर्षभम् । अजाविके तु गांधारं क्रौंचो वदति मध्यमम् ॥ ६१ ॥

Burung merak melantunkan nada Ṣaḍja; sapi melenguh pada nada Ṛṣabha. Pada kambing dan domba terdengar nada Gāndhāra, dan burung krauñca melantunkan nada Madhyama.