Previous Verse
Next Verse

Shloka 10

Virāṭa-parva Adhyāya 21 — Kīcaka’s clandestine approach and Bhīma’s covert intervention (नर्तनागारे कीचकवध-प्रसङ्गः)

सुश्रोणि! तनुमध्यमे! धनंजय अथवा नकुल-सहदेव भी इसे सुनकर जीवित नहीं रह सकते। इन सबके परलोकवासी हो जानेपर मैं भी नहीं जी सकूँगा ।। पुरा सुकन्या भार्या च भार्गव च्यवनं वने । वल्मीकभूतं शाम्यन्तमन्वपद्यत भामिनी,प्राचीन कालकी बात है, भृगुनन्दन महर्षि च्यवन तपस्या करते-करते बाँबीके समान हो गये थे, मानो अब उनका जीवनदीप बुझ जायगा; ऐसी दशा हो गयी थी, तो भी उनकी कल्याणमयी पत्नी सुकन्याने उन्हींका अनुसरण किया--वह उन्हींकी सेवा-शुश्रूषामें लगी रही। नारायणी इन्द्रसेना भी अपने रूप-सौन्दर्यके कारण विख्यात थी। तुमने भी उसका नाम सुना होगा। पूर्वकालमें उसने अपने हजार वर्षके बूढ़े पति मुदुगल ऋषिकी निरन्तर सेवा की थी

suśroṇi! tanumadhyame! dhanañjaya athavā nakula-sahadeva bhī idaṃ śrutvā jīvitaṃ na rakṣiṣyanti. eteṣāṃ sarveṣāṃ paralokavāsināṃ bhūteṣu aham api na jīviṣyāmi. purā sukanyā bhāryā ca bhārgavaś cyavanaṃ vane valmīkabhūtaṃ śāmyantam anvapadyata bhāminī. nārāyaṇī indrassenā api sva-rūpa-saundaryeṇa vikhyātā āsīt; tvam api tasyā nāma śrutavān asi. pūrvakāle sā sahasra-varṣa-vṛddhaṃ patiṃ mudgalaṃ ṛṣiṃ nirantaraṃ sevām akarot.

Bhima berkata: “Wahai wanita berpinggul elok, wahai yang berpinggang ramping! Mendengar hal ini, bahkan Dhananjaya Arjuna, atau Nakula dan Sahadeva, takkan sanggup terus hidup. Jika mereka semua berpulang ke alam baka, aku pun takkan dapat hidup. Pada zaman dahulu, Sukanya yang mulia mengikuti suaminya, resi Cyavana dari keturunan Bhargava, ke rimba. Walau ia telah menjadi laksana gundukan sarang semut karena tapa—seakan pelita hidupnya meredup—Sukanya tidak meninggalkannya; ia tetap setia dalam bakti, pelayanan, dan pengabdian. Demikian pula Narayani Indrasena, termasyhur karena kecantikannya—namanya tentu pernah kau dengar—pada masa lampau melayani suaminya, resi Mudgala, meski ia telah berusia seribu tahun, dengan ketekunan yang tak terputus.”

पुराformerly, once
पुरा:
TypeIndeclinable
Rootपुरा
सुकन्याSukanyā
सुकन्या:
Karta
TypeNoun
Rootसुकन्या
FormFeminine, Nominative, Singular
भार्याwife
भार्या:
TypeNoun
Rootभार्या
FormFeminine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
भार्गवBhārgava (descendant of Bhṛgu)
भार्गव:
TypeNoun
Rootभार्गव
FormMasculine, Nominative, Singular
च्यवनम्Cyavana (the sage)
च्यवनम्:
Karma
TypeNoun
Rootच्यवन
FormMasculine, Accusative, Singular
वनेin the forest
वने:
Adhikarana
TypeNoun
Rootवन
FormNeuter, Locative, Singular
वल्मीकभूतम्having become like an anthill
वल्मीकभूतम्:
TypeAdjective
Rootवल्मीक-भूत
FormMasculine, Accusative, Singular
शाम्यन्तम्growing quiet/waning
शाम्यन्तम्:
TypeVerb
Rootशम्
FormPresent active participle, Masculine, Accusative, Singular
अन्वपद्यतfollowed, attended
अन्वपद्यत:
TypeVerb
Rootअनु + पद्
FormImperfect, 3rd, Singular, Parasmaipada
भामिनीthe lovely woman (Sukanyā)
भामिनी:
Karta
TypeNoun
Rootभामिनी
FormFeminine, Nominative, Singular

भीमसेन उवाच

B
Bhimasena (Bhima)
D
Dhanañjaya (Arjuna)
N
Nakula
S
Sahadeva
S
Sukanya
C
Cyavana (Bhargava sage)
N
Narayani Indrasena
M
Mudgala Rishi
F
Forest (vana)
A
Anthill (valmīka)

Educational Q&A

The passage upholds steadfast loyalty and selfless service as dharmic virtues, illustrated through exemplars (Sukanya and Narayani Indrasena) who remain devoted despite hardship, age, or decline. Bhima frames such devotion as a moral ideal and contrasts it with the unbearable prospect of losing one’s own loved ones.

Bhima speaks emotionally, saying he could not live if his brothers (Arjuna, Nakula, Sahadeva) were to die. To reinforce an ethical point, he cites ancient examples of devoted wives—Sukanya following and serving the debilitated sage Cyavana, and Narayani Indrasena serving the very aged sage Mudgala—presenting them as models of unwavering commitment.