Shloka 14

'सुन्दरी! जो अपने स्वाभाविक सदगुण, श्री, शील (स्वभाव), मनोहर रूप, उत्तम व्रत और इन्द्रियसंयमके कारण देवताओं तथा मनुष्योंमें विख्यात हैं। बल और पराक्रमके द्वारा जिनकी सर्वत्र प्रसिद्धि है; जो सबके प्रिय, प्रतिभाशाली, वर्चस्वी, तेजस्वी, क्षमाशील तथा ईर्ष्यारहित हैं, जिन्होंने छहों अंगोंसहित चारों वेदों, उपनिषदों और पंचम वेद (इतिहास- पुराण)-का अध्ययन किया है। जिन्हें गुरुशुश्रूषा तथा आठ गुणोंसे- युक्त मेधाशक्ति प्राप्त है, जो ब्रह्मचर्यपालन, कार्य-दक्षता, संतान तथा युवावस्थाके द्वारा अकेले ही देवराज इन्द्रकी भाँति स्वर्गलोककी रक्षा करनेमें समर्थ हैं, जो अपने मुँहसे अपने गुणोंकी कभी प्रशंसा नहीं करते, दूसरोंको सम्मान देते, अत्यन्त सूक्ष्म विषयको भी स्थूलकी भाँति शीघ्र ही समझ लेते और सबसे प्रिय वचन बोलते हैं, जो अपने सुहृदोंके लिये नाना प्रकारके अन्न-पानकी वर्षा करते और सदा सत्य बोलते हैं, जिनका सर्वत्र आदर होता है, जो अच्छे वक्ता तथा मनोहर रूपवाले होकर भी अहंकारशून्य हैं, जिनके हृदयमें अपने प्रेमी भक्तोंके लिये अत्यन्त कृपा भरी हुई है, जो कान्तिमान्‌, प्रिय तथा प्रतिज्ञापालन एवं युद्धमें स्थिरतापूर्वक डटे रहनेवाले हैं, जिनके सदगुणोंकी दूसरे लोग स्पृहा रखते हैं और उन्हीं गुणोंके कारण जो महेन्द्र और वरुणके समान आदरणीय माने जाते हैं, उन वीरवर अर्जुनको तुम अच्छी तरह जानती हो। उन्हें स्वर्गमें आनेका फल अवश्य मिलना चाहिये। तुम देवराजकी आज्ञाके अनुसार आज अर्जुनके चरणोंके समीप जाओ। कल्याणि! तुम ऐसा प्रयत्न करो, जिससे कुन्तीकुमार धनंजय तुमपर प्रसन्न हों” ।। एवमुक्ता स्मितं कृत्वा सम्मान बहु मन्‍्य च | प्रत्युवाचोर्वशी प्रीता चित्रसेनमनिन्दिता,चित्रसेनके ऐसा कहनेपर उर्वशीके अधरोंपर मुसकान दौड़ गयी। उसने इस आदेशको अपने लिये बड़ा सम्मान समझा। अनिन्द्य सुन्दरी उर्वशी उस समय अत्यन्त प्रसन्न होकर चित्रसेनसे इस प्रकार बोली--

vaiśampāyana uvāca | “sundari! yaḥ svābhāvika-sadguṇa-śrī-śīla-manohara-rūpa-uttama-vrata-indriya-saṃyama-kāraṇād devatāsu manuṣyeṣu ca vikhyātaḥ; bala-parākrama-kṛtā sarvatrāpi yasya kīrtiḥ; yaḥ sarva-priyaḥ pratibhāvān varcasvī tejasvī kṣamāvān anasūyakaḥ; yaḥ ṣaḍ-aṅgaiḥ saha caturṇāṃ vedānām upaniṣadāṃ ca pañcama-veda-bhūtasya itihāsa-purāṇasya ca adhyayanaṃ kṛtavān; yaḥ guru-śuśrūṣayā aṣṭa-guṇaiś ca yuktāṃ medhā-śaktiṃ prāptaḥ; yaḥ brahmacarya-pālanena kārya-dakṣatayā santānena yuvāvasthayā caika eva devarāja-indra iva svarga-loka-rakṣaṇe samarthaḥ; yaḥ svamukhena svaguṇān na kadācit praśaṃsati, anyān satkṛtya sūkṣmam api viṣayaṃ sthūlavad āśu pratipadyate, sarvebhyaḥ priya-vākyaṃ ca vadati; yaḥ suhṛdāṃ kṛte nānā-vidha-annapāna-varṣaṃ karoti satya-vādī ca; yaḥ sarvatra satkṛtaḥ, subhāṣitā ca manohara-rūpavān api nirahaṅkāraḥ; yasya hṛdaye prema-bhakteṣu atyanta-kṛpā; yaḥ kāntimān priyaḥ pratijñā-pālakaḥ yuddhe ca sthiraḥ; yasya sadguṇān anye spṛhayanti, taiḥ sadguṇaiḥ sa mahendra-varuṇa-samo mānyaḥ; taṃ vīra-varaṃ arjunaṃ tvaṃ sujānāsi. tasya svarga-prāpti-phalaṃ niyataṃ bhavitum arhati. devarājasyājñayā adya tvam arjunasya caraṇa-samīpaṃ gaccha. kalyāṇi! tathā yatnaṃ kuru yena kuntī-kumāro dhanañjayas tvayi prasīdati.” || evam uktā smitaṃ kṛtvā sammānaṃ bahu manyamānā pratyuvāca urvaśī prītā citrasenam aninditā |

Vaiśampāyana berkata: “Wahai jelita! Engkau mengenal Arjuna dengan baik—pahlawan yang termasyhur di kalangan dewa dan manusia karena kebajikan alaminya: kemakmuran (śrī), keluhuran budi (śīla), rupa yang menawan, laku tapa yang utama, serta penguasaan indria. Kemasyhurannya, lahir dari kekuatan dan keberanian, tersebar ke segala penjuru. Ia dicintai semua, berbakat, berwibawa, bercahaya, penyabar, dan bebas dari iri. Ia telah mempelajari empat Veda beserta enam aṅga-nya, Upaniṣad, dan ‘Veda kelima’—Itihāsa dan Purāṇa. Melalui bakti kepada guru dan delapan keutamaan, ia memperoleh kecerdasan yang tajam. Dengan disiplin brahmacarya, ketangkasan bertindak, daya muda, dan kekuatan garis keturunan, ia sanggup—laksana Indra sendiri—menjaga alam surga. Ia tak pernah memuji dirinya; ia memuliakan orang lain; ia menangkap perkara yang paling halus secepat hal yang nyata, dan mengucapkan kata-kata yang menyenangkan semua. Bagi sahabatnya ia melimpahkan aneka makanan dan minuman, dan ia selalu berkata benar. Ia dihormati di mana-mana; meski fasih dan elok, ia tanpa kesombongan. Hatinya penuh welas asih bagi para bhakta yang mengasihinya dengan setia. Ia bercahaya, disayangi, setia pada janji, dan teguh di medan perang. Orang lain merindukan kebajikannya; oleh kebajikan itu pula ia dimuliakan seperti Mahendra dan Varuṇa. Engkau mengenal Arjuna, pahlawan semacam itu. Ia patut menerima pahala untuk datang ke surga. Maka, menurut titah raja para dewa, pergilah hari ini mendekat ke kaki Arjuna. Wahai yang membawa keberuntungan, berusahalah agar Dhanañjaya, putra Kuntī, berkenan kepadamu.” Ketika Citraseṇa berkata demikian, senyum melengkung di bibir Urvaśī. Ia menganggap titah itu sebagai kehormatan besar. Sang jelita tanpa cela itu pun, dengan hati gembira, menjawab Citraseṇa sebagai berikut—

एवम्thus
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
उक्ताhaving been addressed / spoken to
उक्ता:
Karta
TypeVerb
Rootवच्
FormFeminine, Nominative, Singular, kta (past passive participle)
स्मितम्a smile
स्मितम्:
Karma
TypeNoun
Rootस्मित
FormNeuter, Accusative, Singular
कृत्वाhaving done / having made
कृत्वा:
TypeVerb
Rootकृ
Formktvā (absolutive/gerund)
सम्मानम्honour, respect
सम्मानम्:
Karma
TypeNoun
Rootसम्मान
FormMasculine, Accusative, Singular
बहुgreat, much
बहु:
TypeAdjective
Rootबहु
FormMasculine, Accusative, Singular
मन्यthinking/considering
मन्य:
Karta
TypeVerb
Rootमन्
Formśatṛ (present active participle), Feminine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
प्रत्युवाचreplied
प्रत्युवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect (liṭ), 3rd, Singular, Parasmaipada
उर्वशीUrvashi
उर्वशी:
Karta
TypeNoun
Rootउर्वशी
FormFeminine, Nominative, Singular
प्रीताpleased
प्रीता:
TypeVerb
Rootप्री
FormFeminine, Nominative, Singular, kta (past passive participle)
चित्रसेनम्Chitrasena (as object of reply)
चित्रसेनम्:
Karma
TypeNoun
Rootचित्रसेन
FormMasculine, Accusative, Singular
अनिन्दिताblameless, faultless
अनिन्दिता:
TypeAdjective
Rootअनिन्दित
FormFeminine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
A
Arjuna
D
Dhanañjaya
K
Kuntī
I
Indra (Devarāja, Mahendra)
V
Varuṇa
U
Urvaśī
C
Citrasena
S
Svarga (heaven)
V
Vedas (four)
V
Vedāṅgas (six auxiliaries)
U
Upaniṣads
I
Itihāsa-Purāṇa (pañcama-veda)

Educational Q&A

The passage presents an ethical ideal of kingship and heroism: true greatness combines valor with self-restraint, learning, humility, truthfulness, compassion, and fidelity to vows. Fame is shown as legitimate when grounded in disciplined virtue rather than self-praise.

Citrasena, speaking within Vaiśampāyana’s narration, extols Arjuna’s qualities and instructs the apsaras Urvaśī—by Indra’s command—to approach Arjuna respectfully in heaven. Urvaśī smiles, feels honored, and prepares to respond.