Shloka 16

अस्मानमी धार्तराष्ट्रा: क्षममाणानलं सतः । अशक्तानिव मन्यन्ते तद्‌ दुःखं नाहवे वध:,“हम शत्रुओंके अपराधको क्षमा करते जा रहे हैं, इसलिये समर्थ होते हुए भी हमें ये धृतराष्ट्रके पुत्र निर्बल-से मानने लगे हैं, यही हमारे लिये महान्‌ दुःख है; युद्धमें मारा जाना कोई दुःख नहीं है

vaiśampāyana uvāca | asmān amī dhārtarāṣṭrāḥ kṣamamāṇān alaṃ sataḥ | aśaktān iva manyante tad duḥkhaṃ nāhave vadhaḥ ||

Vaiśampāyana berkata: “Karena kami terus-menerus memaafkan pelanggaran putra-putra Dhṛtarāṣṭra, mereka kini mengira kami—padahal mampu—seolah-olah tak berdaya. Itulah duka kami yang sesungguhnya; gugur di medan perang bukanlah duka.”

अस्मान्us
अस्मान्:
Karma
TypePronoun
Rootअस्मद्
Form—, Accusative, Plural
अमीthese (those) here
अमी:
Karta
TypePronoun
Rootअदस्
FormMasculine, Nominative, Plural
धार्तराष्ट्राःsons of Dhṛtarāṣṭra (Kauravas)
धार्तराष्ट्राः:
Karta
TypeNoun
Rootधार्तराष्ट्र
FormMasculine, Nominative, Plural
क्षममाणान्forgiving (those who are forgiving)
क्षममाणान्:
Karma
TypeParticiple
Rootक्षम् (धातु) → क्षममाण (वर्तमान कृदन्त)
FormMasculine, Accusative, Plural
अलम्enough; fully; sufficiently
अलम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअलम्
Formtrue
सतःof the good/virtuous (person)
सतः:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootसत्
FormMasculine, Genitive, Singular
अशक्तान्powerless; weak
अशक्तान्:
Karma
TypeAdjective
Rootअशक्त
FormMasculine, Accusative, Plural
इवas if; like
इव:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootइव
Formtrue
मन्यन्तेthey think; they consider
मन्यन्ते:
Karta
TypeVerb
Rootमन् (मन्यते)
FormPresent, Third, Plural, Ātmanepada
तत्that
तत्:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Nominative, Singular
दुःखम्sorrow; grief
दुःखम्:
Karta
TypeNoun
Rootदुःख
FormNeuter, Nominative, Singular
not
:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Root
Formtrue
आहवेin battle
आहवे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootआहव
FormMasculine, Locative, Singular
वधःkilling; death; slaughter
वधः:
Karta
TypeNoun
Rootवध
FormMasculine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
D
Dhṛtarāṣṭra
D
Dhārtarāṣṭras (Kauravas)

Educational Q&A

Forbearance is a virtue, but in a political-ethical conflict it can be misread as incapacity; when forgiveness enables further injustice, the deeper pain is the loss of rightful standing and deterrence, not the risk of death in a just battle.

The speaker (as narrated by Vaiśampāyana) conveys the grievance that the Dhṛtarāṣṭras, seeing repeated patience and pardon, have begun to treat the aggrieved party as weak; the lament frames war-death as less grievous than being dishonored and emboldening aggressors.