Adhyaya 244
Vana ParvaAdhyaya 24423 Verses

Adhyaya 244

मृगस्वप्नदर्शनम् (The Deer’s Dream-Appeal and the Move to Kāmyaka)

Upa-parva: Dvaītavana–Kāmyaka Vihāra Episode (Forest Relocation after the Duryodhana Incident)

Janamejaya asks what the Pāṇḍavas did in the forest after releasing Duryodhana. Vaiśaṃpāyana relates that, at night in Dvaītavana, Yudhiṣṭhira experiences a dream-vision in which deer—fearful and reduced to remnants—approach with folded hands and request relief, stating their clans have been nearly exhausted by hunting. Yudhiṣṭhira, distressed yet committed to universal welfare (sarvabhūta-hita), affirms their claim and resolves to act accordingly. Upon waking near dawn, he informs his brothers that compassion toward forest-dwellers is required and proposes a residence-change. The group then departs promptly with accompanying brāhmaṇas and attendants (including Indrasena and others), travels along pleasant routes with clean water, and arrives at the sacred Kāmyaka āśrama-forest near Tṛṇabindu-saras, entering it as if into a meritorious, heaven-like refuge.

Chapter Arc: गन्धर्वों के हाथों कौरव अपमानित और बंधक—और वन में बैठे पाण्डवों के सामने अचानक यह प्रश्न: क्या शत्रु-भाइयों को छुड़ाना भी अपना धर्म है? → युधिष्ठिर भीम को आदेश देते हैं कि कौरवों का मोचन कराया जाए, पर उपाय ‘साम’ (शान्ति-वार्ता) से हो—क्योंकि ज्ञातियों में कलह स्वाभाविक है, पर बाहरी आक्रमण के सामने कुल-धर्म जागता है। भीम का क्रोध और पुराना वैर भीतर-भीतर उबलता है; फिर भी युधिष्ठिर यज्ञ-दीक्षा/व्रत-बंधन के कारण स्वयं न जा पाने की विवशता बताते हैं और भीम को संयमित नीति का निर्देश देते हैं। → अर्जुन सत्यवादी प्रतिज्ञा करते हैं—यदि गन्धर्व समझाने से कौरवों को न छोड़ें, तो आज गन्धर्वराज की भूमि रक्त पियेगी; यह वचन सुनकर कौरवों में फिर से आशा और साहस लौट आता है। → युधिष्ठिर का निर्णय स्पष्ट हो जाता है: कौरवों का उद्धार किया जाए, पर पहले शान्ति-प्रयास; और पाण्डव-पक्ष से अर्जुन का संकल्प इस कार्य को निर्णायक दिशा देता है। → क्या गन्धर्व ‘साम’ से मानेंगे, या अर्जुन की प्रतिज्ञा युद्ध में बदलकर रक्तपात कराएगी?

Shlokas

Verse 1

हि >> आय न () हि ० त्रिचत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: युधिष्ठिरका भीमसेनको गन्धवॉंके हाथसे कौरवोंको छुड़ानेका आदेश और इसके लिये अर्जुनकी प्रतिज्ञा युधिषछ्िर उवाच अस्मानभिगतांस्तात भयातज्छरणैषिण: । कौरवान्‌ विषमप्राप्तान्‌ कथं ब्रूयास्त्वमीदूशम्‌,युधिष्ठिर बोले--तात! ये लोग भयसे पीड़ित हो शरण लेनेकी इच्छासे हमारे पास आये हैं। इस समय कौरव भारी संकटमें पड़ गये हैं। फिर तुम ऐसी कड़वी बात कैसे बोल रहे हो?

Yudhiṣṭhira berkata: “Saudaraku, mereka datang kepada kita dalam ketakutan, mencari perlindungan. Para Kaurava telah jatuh ke dalam bahaya besar. Bagaimana engkau dapat mengucapkan kata-kata setajam itu pada saat seperti ini?”

Verse 2

भवन्ति भेदा ज्ञातीनां कलहाश्च वृकोदर । प्रसक्तानि च वैराणि कुलधर्मो न नश्यति,भीमसेन! ज्ञाति अर्थात्‌ भाई-बन्धुओंमें मतभेद और लड़ाई-झगड़े होते ही रहते हैं। कभी-कभी उनमें वैर भी बँँध जाते हैं; परंतु इससे कुलका धर्म यानी अपनापन नष्ट नहीं होता

Yudhiṣṭhira berkata: “Wahai Vṛkodara, perbedaan di antara sanak keluarga dan pertengkaran memang terjadi. Kadang permusuhan pun mengakar; namun dharma keluarga—ikatan kepunyaan itu—tidak lenyap karenanya, wahai Bhīmasena.”

Verse 3

यदा तु कश्चिज्ज्ञातीनां बाह्ुः पोथयते कुलम्‌ | न मर्षयन्ति तत्‌ सन्‍्तो बाह्ेनाभिप्रधर्षणम्‌,जब कोई बाहरका मनुष्य उनके कुलपर आक्रमण करता है, तब श्रेष्ठ पुरुष उस बाहरी मनुष्यके द्वारा होनेवाले अपने कुलके तिरस्कारको नहीं सहन करते हैं

Namun bila seorang luar—tangan asing—memukul sebuah keluarga dan hendak menghancurkan garis keturunannya, para mulia tidak menanggung kehinaan dan penindasan keras yang ditimpakan pada klan mereka oleh penyerang dari luar itu.

Verse 4

(परै: परिभवे प्राप्ते वयं पञ्चोत्तरं शतम्‌ | परस्परविरोधे तु वयं पञ्च शतं तु ते ।।) जानात्येष हि दुर्बुद्धिरस्मानिह चिरोषितान्‌ । स एवं परिभूयास्मानकार्षीदिदमप्रियम्‌,दूसरोंके द्वारा पराभव प्राप्त होनेपर उसका सामना करनेके लिये हमलोग एक सौ पाँच भाई हैं। आपसमें विरोध होनेपर ही हम पाँच भाई अलग हैं और वे सौ भाई अलग। यह खोटी बुद्धिवाला गन्धर्व जानता है कि हम (पाण्डव) दीर्घकालसे यहाँ रह रहे हैं, तो भी इस प्रकार हमारा तिरस्कार करके इस चित्रसेन गन्धर्वने यह अप्रिय कार्य किया है

Bila penghinaan datang kepada kami dari tangan orang lain, maka untuk menghadapinya kami menjadi seratus lima saudara. Namun bila timbul pertentangan di antara kami sendiri, maka kami hanya lima di satu pihak dan mereka seratus di pihak lain. Gandharva yang buruk pertimbangannya ini tahu bahwa kami telah lama tinggal di sini; tetapi tetap saja, dengan meremehkan kami, Citraratha melakukan perbuatan yang menyinggung dan tak kami kehendaki ini.

Verse 5

दुर्योधनस्य ग्रहणाद्‌ गन्धर्वेण बलात्‌ प्रभो | स्‍त्रीणां बाह्माभिमर्शाच्च हतं भवति न: कुलम्‌,शक्तिशाली भीम! गन्धर्वके द्वारा बलपूर्वक दुर्योधनके पकड़े जानेसे और एक बाहरी पुरुषके द्वारा कुरुकुलकी स्त्रियोंका अपहरण होनेसे हमारे कुलका जो तिरस्कार हुआ है, वह कुलके लिये मृत्युके तुल्य है

Wahai tuanku, karena Duryodhana direnggut secara paksa oleh seorang Gandharva, dan karena para wanita wangsa Kuru ternoda oleh sentuhan lengan seorang luar, maka garis keturunan kita seakan telah terbunuh; kehinaan di muka umum semacam ini bagi keluarga mulia setara dengan kematian.

Verse 6

शरणं च प्रपन्नानां त्राणार्थ च कुलस्य च । उत्तिष्ठत नरव्यात्रा: सज्जीभवत मा चिरम्‌,नरश्रेष्ठ वीरो! शरणागतोंकी रक्षा करने और कुलकी लाज बचानेके लिये तुमलोग शीघ्र उठो और युद्धके लिये तैयार हो जाओ, विलम्ब न करो

Demi melindungi mereka yang telah memohon perlindungan, dan demi menjaga kehormatan garis keturunan kita, bangkitlah, wahai harimau di antara manusia. Bersiaplah—jangan menunda.

Verse 7

अर्जुनश्न यमौ चैव त्वं च वीरापराजित: । मोक्षयध्वं नरव्याप्रा हियमाणं सुयोधनम्‌,वीर! अर्जुन, नकुल, सहदेव और तुम किसीसे परास्त होनेवाले नहीं हो। नरवीरो! गन्धर्वोद्वारा अपह्ृत होनेवाले दुर्योधनको छुड़ा लाओ

Arjuna, kedua saudara kembar, dan engkau juga—para pahlawan yang tak terkalahkan—wahai harimau di antara manusia, pergilah dan bebaskan Suyodhana (Duryodhana) yang sedang dibawa lari oleh Gandharva.

Verse 8

एते रथा नरव्याप्रा: सर्वशस्त्रसमन्विता: । धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां विमला: काज्चनध्वजा:

Yudhiṣṭhira berkata: “Inilah kereta-kereta perang, diawaki para kesatria cakap dan diperlengkapi dengan segala macam senjata. Kereta-kereta ini milik putra-putra Dhṛtarāṣṭra—tampak tanpa cela, dengan panji-panji emas.”

Verse 9

सस्वनानधिरोहध्वं नित्यसज्जानिमान्‌ रथान्‌ | इन्द्रसेनादिभि: सूतै: कृतशस्त्रैरधिष्ठितान्‌

Yudhiṣṭhira berkata: “Naikilah segera kereta-kereta ini—yang selalu siap sedia—yang bergemuruh ketika bergerak, dikendalikan oleh sais-sais terampil seperti Indrasena, dengan senjata telah dipersiapkan.”

Verse 10

एतानास्थाय वै यत्ता गन्धर्वान्‌ योद्धुमाहवे । सुयोधनस्य मोक्षाय प्रयतध्वमतन्द्रिता:

Yudhiṣṭhira berkata: “Naikilah ini dan, dengan kesiapan penuh, majulah untuk bertempur melawan para Gandharva di medan laga. Berjuanglah tanpa lengah demi pembebasan Suyodhana.”

Verse 11

नरसिंहो! कौरवोंके ये सुनहरी ध्वजावाले निर्मल रथ सामने खड़े हैं। इनमें सब प्रकारके अस्त्र-शस्त्र मौजूद हैं। इनके चलनेपर भारी आवाज होती है। ये रथ सदा सुसज्जित रहते हैं। शस्त्रविद्यामें निपुण इन्द्रसेन आदि सारथि इनपर बैठे हुए हैं। तुमलोग इन रथोंपर आरूढ़ हो गन्धर्वोंसे युद्ध करनेके लिये तैयार हो जाओ और सावधान होकर दुर्योधनको छुड़ानेका प्रयत्न करो ।। य एव ककश्रिद्‌ राजन्य: शरणार्थमिहागतम्‌ । परं शक्‍्त्याभिरक्षेत कि पुनस्त्वं वृकोदर,भीमसेन! जो कोई साधारण क्षत्रिय भी क्‍यों न हो, शरण लेनेके लिये आये हुए मनुष्यकी यथाशक्ति रक्षा करता है। फिर तुम-जैसे वीर पुरुष शरणागतकी रक्षा करें, इसके लिये तो कहना ही क्‍या है?

Yudhiṣṭhira berkata: “Wahai singa di antara manusia! Di hadapan kita berdiri kereta-kereta Kaurava yang bersih cemerlang, berpanji-panji emas. Di dalamnya tersedia segala macam senjata; ketika bergerak, gemuruhnya berat menggetarkan. Kereta-kereta ini selalu siap; sais-sais mahir seperti Indrasena—yang menguasai ilmu persenjataan—telah menempatinya dengan senjata yang telah disiapkan. Naikilah kereta-kereta ini, bersiaplah berperang melawan para Gandharva, dan dengan kewaspadaan, berusahalah membebaskan Duryodhana. Sebab seorang kṣatriya biasa pun, bila ada yang datang memohon perlindungan, akan melindunginya sekuat tenaga. Apalagi engkau, Vṛkodara Bhīmasena—betapa patutnya engkau melindungi orang yang mencari suaka!”

Verse 12

(वैशग्पायन उवाच एवमुक्तस्तु कौन्तेय: पुनर्वाक्यमभाषत । कोपसंरक्तनयन: पूर्ववैरमनुस्मरन्‌ ।। वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर कुन्तीकुमार भीमसेन पहलेके वैरका स्मरण करते हुए क्रोधसे आँखें लाल करके फिर इस प्रकार बोले। भीम उवाच पुरा जतुगृहेडनेन दग्धुमस्मान्‌ युधिष्ठिर । दुर्बुद्धिर्हि कृता वीर भृशं दैवेन रक्षिता: ।। भीमसेन बोले--वीरवर भैया युधिष्ठिर! आपको याद होगा, पहले इसी दुर्योधनने लाक्षागृहमें हमलोगोंको जलाकर भस्म कर देनेका घृणित विचार किया था; परंतु दैवने हमारी रक्षा की ।। कालकूटं विषं तीक्ष्णं भोजने मम भारत । उप्त्वा गड़ां लतापाशैर्बद्ध्वा च प्राक्षिपत्‌ प्रभो ।। भरतकुलभूषण प्रभो! इसीने मेरे भोजनमें तीव्र कालकूट विष मिला दिया और मुझे लतापाशसे बाँधकर गंगाजीमें फेंक दिया था ।। द्यूतकाले हि कौन्तेय वृजिनानि कृतानि वै । द्रौपद्याश्न परामर्श: केशग्रहणमेव च ।। वस्त्रापहरणं चैव सभामध्ये कृतानि वै । पुरा कृतानां पापानां फल भुद्धक्ते सुयोधन: ।। कुन्तीनन्दन! जूएके समय इसने बड़े-बड़े पाप किये हैं। द्रौपदीका स्पर्श, उसके केशोंको पकड़कर खींचना और भरी सभामें उसे नंगी करनेके लिये उसके वस्त्रोंका अपहरण करना--ये सब दुर्योधनके कुकृत्य हैं। पहलेके किये हुए पापोंका फल आज दुर्योधन भोग रहा है ।। अस्माभिरेव कर्तव्यों धार्तराष्ट्रस्य निग्रह: । अन्येन तु कृतं तच्च मैत्रयमस्माभिरिच्छता ।। उपकारी तु गन्धर्वो मा राजन्‌ विमना भव ।। इस धुृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनको पकड़कर दण्ड देनेका काम तो हमलोगोंको ही करना चाहिये था; परंतु किसी दूसरेने हमारे साथ मैत्रीकी इच्छा रखकर स्वयं ही वह कार्य पूरा कर दिया। राजन! आप उदास न हों; गन्धर्व हमलोगोंका उपकारी ही है ।। वैशम्पायन उवाच एतस्मिन्नन्तरे राजं॑श्रित्रसेनेन वै हृत: । विललाप सुदु:खार्तो द्वियमाण: सुयोधन: ।। वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! इसी समय चित्रसेनद्वारा अपहृत होता हुआ दुर्योधन अत्यन्त दुःखसे पीड़ित हो जोर-जोरसे विलाप करने लगा ।। दुर्योधन उवाच पाण्डुपुत्र महाबाहो पौरवाणां यशस्कर । सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठ गन्धर्वेण हृतं बलात्‌ ।। रक्षस्व पुरुषव्यात्र युधिष्ठिर महायश: ।। भ्रातरं ते महाबाहो बद्ध्वा नयति मामयम्‌ | दुःशासनं दुर्विषहं दुर्मुखं दुर्जयं तथा ।। बद्ध्वा हरन्ति गन्धर्वा अस्महारांश्व सर्वश: । अनुधावत मां क्षिप्रं रक्षध्वं पुरुषोत्तमा: ।। वृकोदर महाबाहो धनंजय महायश: । यमौ मामनुधावेतां रक्षार्थ मम सायुधौ ।। कुरुवंशस्य तु महदयश: प्राप्तमीदृशम्‌ । व्यपोहयध्वं गन्धर्वाज्जित्वा वीर्येण पाण्डवा: ।। दुर्योधन बोला--पूरुवंशका यश बढ़ानेवाले समस्त धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ महायशस्वी पुरुषसिंह महाबाहु पाणए्डुपुत्र युधिष्ठिर! मुझे गन्धर्व बलपूर्वक हरकर लिये जा रहा है। मेरी रक्षा करो। महाबाहो! यह शत्रु तुम्हारे भाई मुझ दुर्योधनको बाँधे लिये जाता है। साथ ही ये सारे गन्धर्व दुःशासन, दुर्विषह, दुर्मुख, दुर्जय तथा हमारी रानियोंको भी बंदी बनाकर लिये जा रहे हैं। पुरुषोत्तम पाण्डवो! शीघ्र इनका पीछा करो और मेरे प्राण बचाओ। महाबाहु वृकोदर और महायशस्वी धनंजय! मेरी रक्षा करो। दोनों भाई नकुल और सहदेव भी अस्त्र- शस्त्र लिये मेरी रक्षाके लिये दौड़े आवें। पाण्डवो! कुरुवंशके लिये यह बड़ा भारी अयश प्राप्त हो रहा है। तुम अपने पराक्रमसे इन गन्धरवोंको जीतकर मार भगाओ ॥। वैशम्पायन उवाच एवं विलपमानस्य कौरवस्यार्तया गिरा । श्रुत्वा विलापं सम्भ्रान्तो घृणयाभिपरिपष्लुत: ।। युधिष्ठिर: पुनर्वाक्यं भीमसेनमथाब्रवीत्‌ ।) वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! इस प्रकार आर्त वाणीमें विलाप करते हुए दुर्योधनका करुण क्रन्दन सुनकर माननीय युधिष्छिर दयासे द्रवित हो गये। उन्होंने पुनः भीमसेनसे कहा-- ।। क इहार्यों भवेत्‌ त्राणमभिधावेति नोदित: । प्राउज्जलिं शरणापन्नं दृष्टवा शत्रुमपि ध्रुवम्‌,“इस जगतमें कौन ऐसा श्रेष्ठ पुरुष है, जो हाथ जोड़कर शरणमें आये हुए शत्रुको भी देखकर और उसके द्वारा की हुई 'दौड़ो-बचाओ' की पुकार सुनकर उसकी रक्षाके लिये दौड़ नहीं पड़ेगा?

Vaiśampāyana berkata: Setelah Yudhiṣṭhira berkata demikian, Bhīma putra Kuntī kembali menjawab. Matanya memerah karena murka, mengingat permusuhan lama.

Verse 13

वरप्रदानं राज्यं च पुत्रजन्म च पाण्डवा: | शत्रोश्व मोक्षणं क्लेशात्‌ त्रीणि चैक च तत्समम्‌,'पाण्डवो! वरदान, राज्यप्रदान, पुत्रकी प्राप्ति कराना तथा शत्रुका संकटसे उद्धार करना--इन चार वस्तुओंमेंसे प्रारम्भके तीन और अन्तका एक समान हैं

Vaiśampāyana berkata: “Wahai para Pāṇḍava, menganugerahkan anugerah, menganugerahkan kerajaan, dan mengusahakan kelahiran seorang putra—tiga hal ini; dan juga menyelamatkan seseorang dari kesusahan yang ditimbulkan musuh—keempatnya setara dalam pahala kebajikan.”

Verse 14

कि चाप्यधिकमेतस्माद्‌ यदापन्न: सुयोधन: । त्वदूबाहुबलमाश्रित्य जीवितं परिमार्गते,“तुम्हारे लिये इससे बढ़कर आनन्दकी बात और क्‍या होगी कि दुर्योधन विपत्तिमें पड़कर तुम्हारे बाहुबलके भरोसे अपने जीवनकी रक्षा करना चाहता है?

Dan kegembiraan apa yang lebih besar daripada ini: Suyodhana, yang terjatuh dalam malapetaka, mencari keselamatan nyawanya dengan berlindung pada kekuatan lenganmu?

Verse 15

स्वयमेव प्रधावेयं यदि न स्यथाद्‌ वृकोदर । विततो मे क्रतुर्वीर न हि मेडत्र विचारणा,“वीर भीमसेन! यदि मेरा यह यज्ञ प्रारम्भ न हो गया होता तो मैं स्वयं ही दुर्योधनको छुड़ानेके लिये दौड़ा जाता। इस विषयमें मेरे लिये कोई दूसरा विचार करना उचित नहीं है

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Vṛkodara, seandainya upacara yajñaku belum terlanjur dimulai, wahai pahlawan, aku sendiri akan berlari untuk membebaskan Suyodhana. Dalam perkara ini, tak ada ruang bagiku untuk ragu atau menimbang-nimbang lagi.”

Verse 16

साम्नैव तु यथा भीम मोक्षयेथा: सुयोधनम्‌ | तथा सर्वैरुपायैस्त्वं यतेथा: कुरुनन्दन,“कुरुनन्दन भीम! शान्तिपूर्ण ढंगसे समझा-बुझाकर जिस तरह भी दुर्योधनको छुड़ा सको, सभी उपायोंसे वैसा ही प्रयत्न करना

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Bhīma, wahai kebanggaan Kuru, sebagaimana engkau dapat membebaskan Suyodhana dengan jalan perdamaian semata, demikian pula engkau harus berikhtiar dengan segala cara yang patut.”

Verse 17

न सामना प्रतिपद्येत यदि गन्धर्वराडसौ । पराक्रमेण मृदुना मोक्षयेथा: सुयोधनम्‌,“यदि समझाने-बुझानेसे वह गन्धर्वराज चित्रसेन तुम्हारी बात न माने तो कोमलतापूर्ण पराक्रमके द्वारा दुर्योधनको छुड़ानेकी चेष्टा करना

Vaiśampāyana berkata: “Jika raja para Gandharva itu tidak mau tunduk pada jalan perdamaian, maka berusahalah membebaskan Suyodhana dengan keberanian yang lembut dan terkendali.”

Verse 18

अथासौ मृदुयुद्धेन न मुड्चेद्‌ भीम कौरवान्‌ । सर्वोपायैर्विमोच्यास्ते निगृह्ु परिपन्थिन:,“भीम! यदि कोमलतापूर्ण युद्धसे भी वह कौरवोंको न छोड़े तो तुम सभी उपायोंसे उन लुटेरे गन्धर्वोकोी कैद करके कौरवोंको छुड़ाना

Waiśampāyana berkata: “Wahai Bhīma, bila ia tidak juga melepaskan para Kaurava meski setelah pertempuran yang lembut, maka dengan segala upaya tangkap dan kendalikan para perampok jalanan itu—para Gandharva—dan dengan demikian bebaskan para Kaurava.”

Verse 19

एतावद्धि मया शक्‍यं संदेष्ठूं वै वृकोदर । वैताने कर्मणि तते वर्तमाने च भारत,“भरतनन्दन वृकोदर! इस समय मेरा यह यज्ञकर्म चालू है; अतः ऐसी स्थितिमें मैं तुम्हें इतना ही संदेश दे सकता हूँ”

Wahai Vṛkodara, hanya sejauh inilah pesan yang dapat kusampaikan; wahai Bhārata, karena upacara korban Veda (vaitāna) sedang berlangsung, maka dalam keadaan demikian aku tak dapat berkata lebih banyak.

Verse 20

वैशम्पायन उवाच अजाततशत्रोर्वचनं जी धनंजय: । प्रतिजज्ञे गुरोर्वाक्‍्यं | विमोक्षणम्‌,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! अजातशत्रु युधिष्ठिरका उपर्युक्त वचन सुनकर अर्जुनने अपने बड़े भाईकी आज्ञाके अनुसार कौरवोंको छुड़ानेकी प्रतिज्ञा की

Waiśampāyana berkata: “Wahai Janamejaya, setelah mendengar kata-kata Ajātaśatru (Yudhiṣṭhira), Dhanañjaya (Arjuna) pun, menaati titah kakaknya, berikrar untuk mengupayakan pembebasan para Kaurava.”

Verse 21

अर्जुन उवाच यदि साम्ना न मोक्ष्यन्ति गन्धर्वा धृतराष्ट्रजान्‌ । अद्य गन्धर्वराजस्य भूमि: पास्यति शोणितम्‌,अर्जुन बोले--यदि गन्धर्वलोग समझाने-बुझानेसे कौरवोंको नहीं छोड़ेंगे, तो यह पृथ्वी आज गन्धर्वराजका रक्त पीयेगी

Arjuna berkata: “Jika para Gandharva tidak membebaskan putra-putra Dhṛtarāṣṭra melalui bujukan damai, maka hari ini bumi ini akan meminum darah raja para Gandharva.”

Verse 22

अर्जुनस्य तु तां श्रुत्वा प्रतिज्ञां सत्यवादिन: । कौरवाणां तदा राजन्‌ पुनः प्रत्यागतं मन:,राजन! सत्यवादी अर्जुनकी वह प्रतिज्ञा सुनकर कौरवोंके जीमें जी आया

Wahai Raja, ketika para Kaurava mendengar ikrar Arjuna—sang penutur kebenaran—semangat mereka pun bangkit kembali, dan keyakinan mereka pulih sekali lagi.

Verse 243

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनमोचनानुज्ञायां त्रिचत्वारिंशदधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपववके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें दुर्योधनको छुड़ानेकी आज्ञाविषयक दो सौ तैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikian berakhir, dalam Śrī Mahābhārata pada Vana Parva, bagian Ghoṣa-yātrā, bab ke-243 yang membahas pemberian izin untuk membebaskan Duryodhana.

Frequently Asked Questions

The tension between survival-practices in exile (hunting and resource use) and the duty to prevent ecological and communal harm; the chapter frames leadership as the willingness to reduce one’s own extraction when the vulnerable report depletion.

Ethical authority is demonstrated through compassion translated into policy: hearing a petition, verifying its truth, and altering behavior—here, relocating the camp—so that welfare extends beyond one’s immediate community.

No explicit phalaśruti is stated in these verses; the chapter’s function is narrative-ethical exemplification, showing how dharma operates as practical decision-making within the exile setting.