Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

Kuberasaras-darśana (Bhīma beholds Kubera’s guarded lotus-lake) / कुबेरसरः-दर्शनम्

निग्रहे प्रग्रहे सम्यग्‌ यदा राजा प्रवर्तते । तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता,जब राजा निग्रह और अनुग्रहमें ठीक तौरसे प्रवृत्त होता है, तभी लोककी मर्यादा सुरक्षित रहती है

nigrahe pragrahe samyag yadā rājā pravartate | tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā ||

Ketika raja bertindak tepat—mengetahui kapan mengekang dan kapan menganugerahi—saat itulah batas-batas dharma dan tatanan masyarakat tetap tegak dan tertata baik.

निग्रहेin restraint/punishment
निग्रहे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootनिग्रह
FormMasculine, Locative, Singular
प्रग्रहेin favor/leniency (lit. holding back/support)
प्रग्रहे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootप्रग्रह
FormMasculine, Locative, Singular
सम्यक्properly, rightly
सम्यक्:
TypeIndeclinable
Rootसम्यक्
यदाwhen
यदा:
TypeIndeclinable
Rootयदा
राजाthe king
राजा:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रवर्ततेacts, proceeds, engages
प्रवर्तते:
TypeVerb
Rootप्र√वृत् (वर्तते)
FormPresent, Indicative, Atmanepada, Third, Singular
तदाthen
तदा:
TypeIndeclinable
Rootतदा
भवतिbecomes, is
भवति:
TypeVerb
Root√भू
FormPresent, Indicative, Parasmaipada, Third, Singular
लोकस्यof the people/world
लोकस्य:
TypeNoun
Rootलोक
FormMasculine, Genitive, Singular
मर्यादाboundary, propriety, social order
मर्यादा:
Karta
TypeNoun
Rootमर्यादा
FormFeminine, Nominative, Singular
सुव्यवस्थिताwell-established, well-ordered
सुव्यवस्थिता:
TypeAdjective
Rootसु-व्यवस्थित (from √स्था with vi-ava + su; PPP)
FormFeminine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
R
rājā (king)
L
loka (the people/world)

Educational Q&A

A ruler must balance punishment (nigraha) and favor/leniency (pragraha) with discernment; only then do dharma and social norms (maryādā) remain stable in society.

Vaiśampāyana delivers a general maxim on rājanīti (royal policy): the well-being and moral order of the populace depend on the king’s measured use of restraint and benevolence.