Shloka 18

पुच्छे प्रगृह्दा तरसा हीनवीर्यपराक्रमम्‌ । सालोक्यमन्तकस्यैनं नयाम्यद्येह वानरम्‌,और भीतर-ही-भीतर यह संकल्प किया कि “आज मैं इस बल और पराक्रमसे शून्य वानरको वेगपूर्वक इसकी पूँछ पकड़कर यमराजके लोकमें भेज देता हूँ

pucche pragṛhītā tarasā hīna-vīrya-parākramam | sālokyam antakasya enam nayāmi adya iha vānarām ||

Sambil mencengkeram ekornya dengan cepat, ia bertekad dalam hati, “Hari ini, di sini juga, akan kukirim monyet yang kehilangan kekuatan dan keberanian ini ke alam Antaka (Yama), agar berbagi dunia yang sama dengan Maut.”

पुच्छेin/at the tail
पुच्छे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपुच्छ
FormNeuter, Locative, Singular
प्रगृह्यhaving seized
प्रगृह्य:
Karana
TypeVerb
Rootप्र-ग्रह्
Formल्यप् (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral for gerund)
तरसाwith speed/force
तरसा:
Karana
TypeNoun
Rootतरस्
FormNeuter, Instrumental, Singular
हीनdeprived of, lacking
हीन:
Karma
TypeAdjective
Rootहीन
Formक्त (past passive participle used adjectivally), Masculine, Accusative, Singular
वीर्यstrength, vigor
वीर्य:
Karana
TypeNoun
Rootवीर्य
FormNeuter, Instrumental, Singular
पराक्रमम्valor, prowess
पराक्रमम्:
Karma
TypeNoun
Rootपराक्रम
FormMasculine, Accusative, Singular
सालोक्यम्to the same world (as), fellowship of a world
सालोक्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootसालोक्य
FormNeuter, Accusative, Singular
अन्तकस्यof Antaka (Death/Yama)
अन्तकस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअन्तक
FormMasculine, Genitive, Singular
एनम्this one, him
एनम्:
Karma
TypePronoun
Rootइदम् (एतद्)
FormMasculine, Accusative, Singular
नयामिI lead/take
नयामि:
Karta
TypeVerb
Rootनी
FormPresent (Lat), 1st, Singular, Parasmaipada
अद्यtoday
अद्य:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअद्य
इहhere
इह:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootइह
वानरम्monkey
वानरम्:
Karma
TypeNoun
Rootवानर
FormMasculine, Accusative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
V
Vānara (monkey)
A
Antaka (Yama, Death)
Y
Yamaloka (realm of Yama)

Educational Q&A

The verse illustrates how anger and contempt can drive a person toward disproportionate, lethal punishment. Ethically, it warns that abandoning restraint (dama) and discernment (viveka) leads to adharma—treating another being as powerless and therefore expendable.

A speaker (reported by Vaiśampāyana) describes someone forcefully grabbing a monkey by its tail and forming an inner resolve to send it to Yama’s realm—i.e., to kill it—because it is seen as lacking strength and valor.