कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
इन्द्रिये भ्य: परे हार्था अर्थेभ्य: परमं मन: । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान् पर:,इन्द्रियोंकी अपेक्षा उनके विषय बलवान हैं, विषयोंसे मन बलवान् है, मनसे बुद्धि बलवान है और बुद्धिसे जीवात्मा बलवान् है भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाश एव च | महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा पृथ्वी, जल, तेज, वायु और आकाश--ये पाँच महाभूत सम्पूर्ण प्राणियोंके शरीरमें स्थित हैं। जैसे समुद्रकी लहरें उठती और विलीन होती रहती हैं, उसी प्रकार ये पाँचों महाभूत प्राणियोंके शरीरके रूपमें जन्म ग्रहण करते और विलीन होते रहते हैं
vyāsa uvāca | indriyebhyaḥ pare hy arthāḥ arthebhyaḥ paramaṁ manaḥ | manasastu parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ || bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśa eva ca | mahābhūtāni bhūtānāṁ sāgarasyormayo yathā ||
Vyāsa bersabda: “Di luar indria berdiri objek-objeknya, sebab objek mengalahkan indria. Di luar objek berdiri pikiran; di luar pikiran berdiri budi (intelek); dan di luar budi berdiri Sang Diri Agung. Bumi, air, api, angin, dan ruang—lima mahābhūta ini—berdiam dalam tubuh semua makhluk. Seperti gelombang bangkit dan surut di samudra, demikian pula unsur-unsur ini mengambil wujud sebagai keberadaan berjasad dan kemudian melebur kembali.”
व्यास उवाच