Previous Verse
Next Verse

Shloka 2

कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः

The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors

व्यासजी कहते हैं--बेटा! देह, इन्द्रिय और मन आदि जो प्रकृतिके विकार हैं, वे क्षेत्रज् (आत्मा) के ही आधारपर स्थित रहते हैं। वे जड होनेके कारण क्षेत्रज्ञको नहीं जानते; परंतु क्षेत्रज्ष गन सबको जानता है ।। तैश्वैवं कुरुते कार्य मन:षष्लैरिहेन्द्रियै: । सुदान्तैरिव संयन्ता दृढ़: परमवाजिभि:,जैसे चतुर सारथि अपने वशमें किये हुए बलवान्‌ और उत्तम घोड़ोंसे अच्छी तरह काम लेता है, उसी प्रकार यहाँ क्षेत्रज्ञ भी अपने वशमें किये हुए मनसहित इन्द्रियोंके द्वारा सम्पूर्ण कार्य सिद्ध करता है व्यास उवाच अध्यात्मं यदिदं तात पुरुषस्येह पठ्यते । तत्‌ ते5हं वर्तयिष्यामि तस्य व्याख्यामिमां शृणु व्यासजीने कहा--तात! मनुष्यके लिये शास्त्रमें जो यह अध्यात्मविषयकी चर्चा की जाती है, उसका परिचय मैं तुम्हें दे रहा हूँ; तुम अध्यात्मकी यह व्याख्या सुनो

vyāsa uvāca | adhyātmaṃ yad idaṃ tāta puruṣasyeha paṭhyate | tat te 'haṃ vartayiṣyāmi tasya vyākhyām imāṃ śṛṇu || kṣetra-jñaḥ kṣetra-bhūtānāṃ dehendriya-mano-ādīnām āśrayaḥ | te jaḍāḥ kṣetra-jñaṃ na jānanti kṣetra-jñas tu sarvān jānāti || taiś caivaṃ kurute kāryaṃ manaḥ-ṣaṣṭhair ihendriyaiḥ | sudāntair iva saṃyantā dṛḍhaḥ paramavājibhiḥ ||

Vyāsa bersabda: “Anakku, ajaran yang di sini disebut ‘adhyātma’—tata-pengetahuan batin tentang manusia—akan kujelaskan kepadamu. Dengarkan uraian ini. Tubuh, indria, dan pikiran—sebagai perubahan Prakṛti—berdiri bersandar pada Sang Kṣetrajña (Diri). Karena tak bernyawa, semuanya tidak mengenal Sang Knower; tetapi Sang Kṣetrajña mengenal mereka semua. Maka, dengan indria-indria bersama pikiran sebagai yang keenam, Sang Kṣetrajña menuntaskan segala tindakan di dunia ini—laksana sais yang teguh, setelah menundukkan kuda-kuda unggul nan kuat, menggerakkan mereka untuk bekerja dengan sempurna.”

व्यासःVyasa
व्यासः:
Karta
TypeNoun
Rootव्यास
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3, Singular, Parasmaipada
अध्यात्मम्the subject of the self / spiritual doctrine
अध्यात्मम्:
Karma
TypeNoun
Rootअध्यात्म
FormNeuter, Accusative, Singular
यत्which
यत्:
TypePronoun
Rootयद्
FormNeuter, Nominative, Singular
इदम्this
इदम्:
TypePronoun
Rootइदम्
FormNeuter, Nominative, Singular
तातdear son / dear one
तात:
TypeNoun
Rootतात
FormMasculine, Vocative, Singular
पुरुषस्यof a person
पुरुषस्य:
TypeNoun
Rootपुरुष
FormMasculine, Genitive, Singular
इहhere / in this context
इह:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootइह
पठ्यतेis taught / is read
पठ्यते:
TypeVerb
Rootपठ्
FormPresent, 3, Singular, Atmanepada, Indicative
तत्that
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
तेto you
ते:
Sampradana
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormDative, Singular
अहम्I
अहम्:
Karta
TypePronoun
Rootअहम्
FormNominative, Singular
वर्तयिष्यामिI shall expound / set forth
वर्तयिष्यामि:
TypeVerb
Rootवृत्
FormFuture, 1, Singular, Parasmaipada
तस्यof that
तस्य:
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Genitive, Singular
व्याख्याम्explanation
व्याख्याम्:
Karma
TypeNoun
Rootव्याख्या
FormFeminine, Accusative, Singular
इमाम्this
इमाम्:
TypePronoun
Rootइदम्
FormFeminine, Accusative, Singular
शृणुlisten
शृणु:
TypeVerb
Rootश्रु
FormImperative, 2, Singular, Parasmaipada

व्यास उवाच

V
Vyāsa
K
kṣetrajña (Ātman/Self)
K
kṣetra (body-mind field)
D
deha (body)
I
indriyas (senses)
M
manas (mind)
P
prakṛti (nature)
S
saṃyantā (charioteer)
V
vājinaḥ (horses)

Educational Q&A

The passage distinguishes the conscious Self (kṣetrajña) from the insentient body–mind apparatus (kṣetra). Body, senses, and mind are Prakṛti’s modifications and cannot ‘know’ the Self; rather, the Self illumines and knows them. Ethical mastery arises when the Self, like a skilled charioteer, keeps the mind and senses disciplined and uses them rightly for action.

Vyāsa begins an instructional discourse on adhyātma addressed to a ‘dear child’ (tāta). He introduces a philosophical framework—Self versus body-mind—and illustrates it with the charioteer-and-horses analogy to explain how disciplined senses and mind enable effective, righteous action.