Shloka 50

Ahaṅkāra-Tripartition and the Rise of Indriyas, Devatās, and Cosmic Administrators

तदनन्तरमुत्पन्नास्तेभ्यो नीचाः शृणु द्विज / वरुणस्य पत्नी गङ्गा पर्जन्याख्यो विभावसुः

tadanantaramutpannāstebhyo nīcāḥ śṛṇu dvija / varuṇasya patnī gaṅgā parjanyākhyo vibhāvasuḥ

Sesudah itu, wahai Dvija, dengarkan keturunan berikutnya (yang kemudian/lebih rendah) yang lahir dari mereka. Gangga menjadi istri Varuna, dan Vibhavasu dikenal dengan nama Parjanya.

tad-anantaramthereafter
tad-anantaram:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + anantara (प्रातिपदिक)
FormAdverbial compound (अव्ययीभाव), meaning 'after that'
utpannāḥborn/arisen
utpannāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootud-√pad/√pad (धातु)
FormPast participle (क्त), Masculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Plural (बहुवचन)
tebhyaḥfrom them
tebhyaḥ:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter (पुं/नपुं), Ablative (5th/पञ्चमी), Plural (बहुवचन)
nīcāḥlow/inferior
nīcāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootnīca (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Plural (बहुवचन); qualifying implied beings
śṛṇuhear
śṛṇu:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√śru (धातु)
FormImperative (लोट्), 2nd person (मध्यमपुरुष), Singular (एकवचन), Parasmaipada (परस्मैपद)
dvijaO twice-born (brahmin)
dvija:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootdvija (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Vocative (8th/सम्बोधन), Singular (एकवचन)
varuṇasyaof Varuṇa
varuṇasya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootvaruṇa (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Genitive (6th/षष्ठी), Singular (एकवचन)
patnīwife
patnī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootpatnī (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन)
gaṅgāGaṅgā
gaṅgā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootgaṅgā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन)
parjanya-ākhyaḥnamed Parjanya
parjanya-ākhyaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootparjanya (प्रातिपदिक) + ākhya (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); 'named Parjanya'
vibhāvasuḥVibhāvasu (Agni)
vibhāvasuḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvibhāvasu (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन)

Lord Vishnu

Concept: Interlinking of natural forces (rivers, rain, fire) with deities through relational cosmology; sacralization of nature as dharmic worldview.

Vedantic Theme: Jagat as nāma-rūpa with devatā-adhisthāna (divine presiding principles).

Application: Approach natural elements with reverence; align ritual life (snāna, offerings) with ecological respect and gratitude.

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Type: river

Related Themes: Garuda Purana: tīrtha-mahātmyas and śrāddha sections where Gaṅgā is invoked for purification; Garuda Purana: cosmological lists of devatās and their śaktis/consorts

V
Varuna
G
Ganga
P
Parjanya
V
Vibhavasu

FAQs

This verse places Gaṅgā within a divine relational framework, linking the sacred river to Varuṇa’s watery domain, reinforcing her cosmic sanctity in Purāṇic theology.

It functions as a genealogical/cosmological listing where Lord Viṣṇu explains origins and identifications of beings, establishing names and relationships used later in ritual and doctrinal contexts.

Treat sacred waters and vows related to purity with reverence—remembering that Purāṇic tradition frames rivers like Gaṅgā as divine realities, not merely physical resources.