Shloka 15
Cākṣuṣa–Vaivasvata Manvantara Transition, Deva-Gaṇa Taxonomy, and Loka-Triad Etymology
Bhūr–Antarikṣa–Dyu
Devanagari script
अतो ऽयं प्रथमो लोको भूतत्वाद्भूर्द्वजैः स्मृतः / भूते ऽस्मिन्भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः
Transliteration
ato 'yaṃ prathamo loko bhūtatvādbhūrdvajaiḥ smṛtaḥ / bhūte 'sminbhavadityuktaṃ dvitīyaṃ brahmaṇā punaḥ
Translation
Karena itu loka pertama ini, oleh para dwija, diingat sebagai ‘bhūḥ’ karena sifatnya sebagai bhūta. Lalu, di dalam bhūta ini pula, Brahmā kembali menyebut yang kedua sebagai ‘bhavaḥ’.
Word by Word
अतःtherefore
अतः:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootअतः (अव्यय)
Formअव्यय (causal/ablatival adverb: 'therefore')
अयम्this
अयम्:
Karta (कर्ता)
TypePronoun
Rootइदम् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रथमःfirst
प्रथमः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; लोको इत्यस्य विशेषण
लोकःworld
लोकः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
भूतत्वात्because of being (bhūta-ness)
भूतत्वात्:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootभूतत्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
भूःBhū
भूः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभू (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नामरूपेण (as designation)
द्विजैःby the twice-born
द्विजैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
स्मृतःis called/remembered
स्मृतः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formक्त-प्रत्यय (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; लोको इत्यस्य विधेय
भूतेin the past (bhūta)
भूते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन
अस्मिन्in this
अस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypePronoun
Rootइदम् (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी, एकवचन
भवत्‘bhavat’ (the present)
भवत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभवत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (abstract 'present'), प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; इति-शब्देन उद्धृत
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-निपात (quotative)
उक्तम्was said
उक्तम्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formक्त-प्रत्यय (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि
द्वितीयम्second
द्वितीयम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (उक्तम्) इत्यस्य विधेय/विशेषण
ब्रह्मणाby Brahmā
ब्रह्मणा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
पुनःagain, further
पुनः:
Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb: again/further)