Shloka 84
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
पुरिषत्वाच्च पुरुषः क्षत्रेज्ञानात्स उच्यते / यस्माद्वुद्ध्यानुशेते च तस्माद्वोधात्मकः स वै
Transliteration
puriṣatvācca puruṣaḥ kṣatrejñānātsa ucyate / yasmādvuddhyānuśete ca tasmādvodhātmakaḥ sa vai
Translation
Karena berdiam dalam ‘puri’ (kota-tubuh) ia disebut Puruṣa; karena mengetahui medan (kṣetra) ia disebut Kṣetrajña; dan karena bersemayam bersama buddhi, ia sungguh berhakikat kesadaran (bodha).
Word by Word
पुरिषत्वात्from (his) being in the city/body (puriṣatva)
पुरिषत्वात्:
हेतु/अपादान (Cause/Source)
TypeNoun
Rootपुरिषत्व (प्रातिपदिक: पुरिष + त्व)
Formतत्पुरुष/भावसमास-प्राय (त्व-प्रत्ययान्त भाव); नपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन
चand
च:
सम्बन्ध/निपात (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
पुरुषःthe person/puruṣa
पुरुषः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
क्षेत्रज्ञानात्from being the knower of the field
क्षेत्रज्ञानात्:
हेतु/अपादान (Cause/Source)
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञान (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; नपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
उच्यतेis called
उच्यते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Root√वच् (वच् धातु)
Formलट् (Present); प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि (passive)
यस्मात्because/from which
यस्मात्:
हेतु (Hetu/Cause)
TypeIndeclinable
Rootयतस्/यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-प्राय प्रयोग; हेत्वर्थक (because/from which); मूलतः पञ्चमी-एकवचन रूप (ablative of relative pronoun)
बुद्ध्याby/with intellect
बुद्ध्या:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन
अनुशेतेabides/continues (within)
अनुशेते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootअनु + √शी (शीङ् धातु)
Formलट् (Present); प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
चand
च:
सम्बन्ध/निपात (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
तस्मात्therefore
तस्मात्:
हेतु/निष्कर्ष (Reason/Conclusion)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-प्राय प्रयोग; हेत्वर्थक (therefore/from that); मूलतः पञ्चमी-एकवचन (ablative)
बोधात्मकःof the nature of consciousness/knowledge
बोधात्मकः:
कर्ता-विशेषण (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootबोध + आत्मक (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; पुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सः-विशेषण
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुल्लिङ्ग; प्रथमा, एकवचन
वैindeed
वै:
सम्बन्ध/निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphasis)