Previous Verse
Next Verse

Shloka 52

चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings

आत्मार्थं वा परार्थं वा चेन्द्रियाणीह यस्य वै / मिथ्या न संप्रवर्त्तन्ते शामस्यैतत्तु लक्षमम्

ātmārthaṃ vā parārthaṃ vā cendriyāṇīha yasya vai / mithyā na saṃpravarttante śāmasyaitattu lakṣamam

Ia yang di dunia ini, demi diri sendiri maupun orang lain, tidak membiarkan indria bergerak dalam perbuatan palsu—itulah tanda śama (ketenangan batin).

आत्मार्थम्for one’s own sake
आत्मार्थम्:
प्रयोजन (हेतु/उद्देश्य; purpose)
TypeNoun
Rootआत्मन् + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तत्पुरुष-समास (आत्मनः अर्थः)
वाor
वा:
सम्बन्ध (विकल्प/Alternative)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle)
परार्थम्for another’s sake
परार्थम्:
प्रयोजन (हेतु/उद्देश्य; purpose)
TypeNoun
Rootपर + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तत्पुरुष-समास (परस्य अर्थः)
वाor
वा:
सम्बन्ध (विकल्प/Alternative)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle)
and
:
सम्बन्ध (समुच्चय/Coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
इन्द्रियाणिthe senses
इन्द्रियाणि:
कर्ता (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन
इहhere; in this (matter)
इह:
अधिकरण (अधिकरण/Locative sense)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb of place)
यस्यof whom; whose
यस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम
वैindeed
वै:
सम्बन्ध (निश्चय/Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक-अव्यय (emphatic particle)
मिथ्याfalsely; wrongly
मिथ्या:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootमिथ्या (अव्यय)
Formरीत्यर्थक-अव्यय (adverb: falsely)
do not
:
सम्बन्ध (निषेध/Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय (negative particle)
संप्रवर्तन्तेproceed; engage
संप्रवर्तन्ते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootप्रवृत् (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; उपसर्ग: सम्+प्र
शामस्यof tranquility (śama)
शामस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootशाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन
एतत्this
एतत्:
कर्ता (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम
तुbut; indeed
तु:
सम्बन्ध (अवधारण/Contrast)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषार्थक-अव्यय (contrast/emphasis particle)
लक्षणम्mark; characteristic
लक्षणम्:
समानााधिकरण (Predicate nominative)
TypeNoun
Rootलक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन