Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 45
सगरदिग्विजयः
Sagara’s World-Conquest / Digvijaya
Devanagari script
धुर्यान्विश्रामयेत्युक्त्वा यन्तारमवनीपतिः / आससादाश्रमोपान्तं महर्षेर्भावितात्मनः
Transliteration
dhuryānviśrāmayetyuktvā yantāramavanīpatiḥ / āsasādāśramopāntaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ
Translation
Setelah berkata kepada kusir, “Biarkan hewan penarik itu beristirahat,” sang penguasa bumi pun mendekati āśrama sang maharṣi yang jiwanya telah tersucikan.
Word by Word
धुर्यान्the draft animals (yoked ones)
धुर्यान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootधुर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; (धुर्य = युग्य/रथयोज्य अश्वादि)
विश्रामयlet (them) rest
विश्रामय:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि√श्रम् (धातु)
Formलोट् (आज्ञार्थ/imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; णिच्-प्रयोगः (causative) ‘विश्रामय’ = ‘विश्रामं कारय’
इतिthus
इति:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, वाक्यसमाप्ति/उद्धरणसूचक (quotative particle)
उक्त्वाhaving said
उक्त्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund)
यन्तारम्the charioteer/driver
यन्तारम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootयन्तृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अवनी-पतिःthe king (lord of the earth)
अवनी-पतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअवनी + पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (अवनेः पतिः)
आससादapproached/reached
आससाद:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootआ√सद् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
आश्रम-उपान्तम्the vicinity of the hermitage
आश्रम-उपान्तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootआश्रम + उपान्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (आश्रमस्य उपान्तम्)
महर्षेःof the great sage
महर्षेः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootमहर्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन
भावित-आत्मनःof the self-disciplined/purified-souled (sage)
भावित-आत्मनः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootभू√ (धातु) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Form‘भावित’ = भूतकृदन्त (क्त) √भू (भावयति इति/भावित = संस्कृत/शोधित); पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘महर्षेः’ इत्यस्य विशेषणम्; समासः (भावितः आत्मा यस्य)