Shloka 9
Mṛga–Mṛgī Saṃvāda: Karmakāraṇa and Pūrvajanma-kathana
The Deer and Doe Dialogue on Karma and Past Birth
Devanagari script
मृग उवाच शृणु प्रिये महाभागे यथाऽवां मृगतां गतौ / संसारे ऽस्मिन्नमहाभागे भावो ऽस्य भवकारणम्
Transliteration
mṛga uvāca śṛṇu priye mahābhāge yathā'vāṃ mṛgatāṃ gatau / saṃsāre 'sminnamahābhāge bhāvo 'sya bhavakāraṇam
Translation
Rusa itu berkata, “Dengarlah, wahai kekasih yang mulia, bagaimana kita berdua sampai menjadi rusa. Dalam samsara ini, wahai yang mulia, ‘bhava’ (keadaan batin) itulah sebab kelahiran.”
Word by Word
मृगःthe deer
मृगः:
कर्ता (Speaker/subject)
TypeNoun
Rootमृग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
शृणुlisten
शृणु:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formलोट् लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
प्रियेO dear one
प्रिये:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootप्रिया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; सम्बोधन विभक्ति (Vocative), एकवचन
महाभागेO fortunate one
महाभागे:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootमहाभाग (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; सम्बोधन विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय-समास (महान् भागः यस्याः)
यथाhow/as
यथा:
प्रकार (Manner marker)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकार/उपमानवाचक (adverb: how/as)
आवाम्we two
आवाम्:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा विभक्ति, द्विवचन
मृगताम्deerhood/state of being a deer
मृगताम्:
कर्म (Object: state)
TypeNoun
Rootमृगता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन
गतौhaving gone/attained
गतौ:
कर्तृ-विशेषण (Predicate/qualifier)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formक्त (past passive participle) from √गम्; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, द्विवचन; ‘आवाम्’ इत्यस्य विशेषण
संसारेin the world/cycle of rebirth
संसारे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootसंसार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति (Locative/7th), एकवचन
अस्मिन्in this
अस्मिन्:
अधिकरण (Location: in this)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
अमहाभागेunfortunate
अमहाभागे:
विशेषण (Qualifier of ‘संसारे अस्मिन्’)
TypeAdjective
Rootअ + महाभाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, एकवचन; नञ्-समास/कर्मधारय (अ-महाभागः = unfortunate)
भावःdisposition/mental state
भावः:
कर्ता/विषय (Subject/topic)
TypeNoun
Rootभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन
अस्यof this
अस्य:
षष्ठी-सम्बन्ध (of this/of it)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
भवकारणम्cause of rebirth
भवकारणम्:
विधेय (Predicate nominative)
TypeNoun
Rootभव + कारण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (भवस्य कारणम्)