Shloka 9
ऋषिसर्गवर्णन (Rishi-Sarga Varṇana) — Account of the Creation/Origination of Sages and Beings
Devanagari script
तं दृष्ट्वा ऋषिभिः प्रोक्तं प्रतिष्ठास्यति वै प्रजाः / प्रथमो ऽत्र द्वितीयस्तु दक्षः स हि प्रजापतिः
Transliteration
taṃ dṛṣṭvā ṛṣibhiḥ proktaṃ pratiṣṭhāsyati vai prajāḥ / prathamo 'tra dvitīyastu dakṣaḥ sa hi prajāpatiḥ
Translation
Melihatnya, para ṛṣi berkata: “Ia sungguh akan menegakkan makhluk; di sini yang pertama ialah dia, dan yang kedua Dakṣa, sebab dialah Prajāpati.”
Word by Word
तम्him
तम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; Accusative singular (pronoun)
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
पूर्वकाल (Prior action)
TypeIndeclinable
Root√दृश् (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive)
ऋषिभिःby the sages
ऋषिभिः:
करण (Karaṇa/Instrument; agent in passive)
TypeNoun
Rootऋषि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; Instrumental plural
प्रोक्तम्said/declared
प्रोक्तम्:
कर्म (Karma/Object; ‘said’)
TypeAdjective
Rootप्र-√वच् (धातु)
Formकर्मणि क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; agrees with implied ‘वचनम्’/‘इदम्’
प्रतिष्ठास्यतिwill establish
प्रतिष्ठास्यति:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootप्रति-√स्था (धातु)
Formलृट् (Simple future/लृट्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
वैindeed
वै:
सम्बोधन/निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चयार्थक निपात (particle of emphasis/indeed)
प्रजाःcreatures; progeny
प्रजाः:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन; Accusative plural
प्रथमःthe first
प्रथमः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; Nominative singular
अत्रhere
अत्र:
अधिकरण (Adverbial locus)
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb: here)
द्वितीयःthe second
द्वितीयः:
कर्ता (Karta/Subject; in apposition)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; Nominative singular
तुbut
तु:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/विभेदार्थक निपात (but/however)
दक्षःDakṣa
दक्षः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootदक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; Nominative singular
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Subject; appositive)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; Nominative singular (pronoun)
हिfor; indeed
हि:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; हेत्वर्थक/निश्चयार्थक निपात (for/indeed)
प्रजापतिःlord of creatures; Prajāpati
प्रजापतिः:
कर्ता (Karta/Predicate nominative)
TypeNoun
Rootप्रजा + पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; Nominative singular; षष्ठी-तत्पुरुष (प्रजायाः पतिः)